Danıştay · 4. Daire

Danıştay 4. Daire 2025/4957 E. 2026/623 K.

Mahkeme
Danıştay
Daire
4. Daire
Esas No
2025/4957
Karar No
2026/623
Karar Tarihi

T.C. D A N I Ş T A Y DÖRDÜNCÜ DAİRE Esas No : 2025/4957 Karar No : 2026/623

TEMYİZ EDENLER: 1- (DAVALI) ... Valiliği VEKİLİ : Av. ...

2- (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) ... VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVACILAR): 1- ... 2- ...3- ... 4- ... VEKİLİ : Av. ...

İSTEMİN KONUSU: ...İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ: Dava konusu istem: Manisa ili, Soma ilçesi, ... Mahallesinde yer alan ... (ER:...) ruhsat numaralı sahada, davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "II-A Grup Maden (Kalker) Ocağı (400.000 ton/yıl) ve Kırma Eleme Tesisi (380.000 ton/yıl)" projesine ilişkin olarak 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 17. maddesi uyarınca Manisa Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünce verilen ... tarih ve E-... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; dava dosyasında bulunan bilgi ve belgeler ile yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporunun birlikte değerlendirilmesinden; uyuşmazlık konusu projenin jeoloji mühendisliği ve orman mühendisliği disiplinleri açısından yapılan incelemede proje tanıtım dosyasında belirtilen taahhütler kapsamında mevzuata uygun olduğu, maden mühendisliği açısından ise söz konusu proje tanıtım dosyasında hesaplama hataları olmasına rağmen projenin mevzuata uygunluğu yönünde herhangi bir sakınca oluşturmayacağının tespit edildiği; bununla birlikte söz konusu projenin gerçekleştirilmesi planlandığı yerin konumu ve doğal özellikleri dikkate alındığında ziraat mühendisiliği açısından yapılan incelemede, proje alanı çevresindeki 3 km mesafe içinde kapama şeklinde zeytinlik alanlar ile meyve bahçelerinin, ekilebilir (sulu-kuru) verimli tarım arazisinin olduğu, 3 km'lik alan içerisinde hem zeytin, hem meyve bahçesi, hem de sebze tarımı için uygun kuru-sulu tarım arazilerinin olduğu, madenin işletilmesi ve taşıması sırasındaki toz oluşumunun devamlı olması nedeniyle yapılması planlanan kalker ocağı ve kırma-eleme tesisinin işletilmesinden kaynaklanacak olan toz etkisinin tarımsal açıdan çevredeki 3 km uzaklık içinde bulunan zeytinlik alanlardaki zeytin ağaçlarının vejetatif ve generatif gelişimini olumsuz olarak etkileyeceği ve bu alanlara zarar verebileceği, PTD'nda bu konu ile ilgili alınacak önlemlerin genel bilgiler şeklinde ve oldukça yetersiz bir şekilde verildiği, bu bağlamda, 3573 sayılı Kanun'da, zeytinliklere 3 km mesafede toz-duman çıkartan tesislere izin verilmemesinden bahsedildiği dikkate alındığında, çiçeklerin tozun yapışmasından ve kirecin yakıcı etkisinden zarar görmesinin sadece zeytin bitkisi için değil, bölgedeki diğer meyve bitkileri için de geçerli olcağı, ilerleyen yıllarda birikim gösterebilen bu tozların bitkinin yaşam yapıları olan yapraklardan alınabilen diğer bitki besin elementlerinin de alımına engel olarak bitkisel üretimde zararın artışına ve verim kayıplarına neden olabileceği, 3573 sayılı sayılı Kanun hükümlerine tabi olan zeytinlikler hakkında, anılan Kanun'un 20. maddesinin ikinci fıkrasında zeytinliklerin ve zeytin yetiştirmeye uygun alanların daraltılamayacağna yönelik düzenlemenin yer aldığı, anlan Kanun'un 20. maddesinde yer alan "zeytinlik sahaların içerisinde ve bu sahalara en az üç kilometre mesafede, zeytinyağı fabrikası hariç, zeytinin vegetatif ve generatif gelişmesine mani olacak kimyevi atik bulunan, toz ve duman çıkaran tesis yapılamaz ve işletilemez." hükmü uyarınca, söz konusu projenin ziraat faaliyetleri yönünden zararlı olduğunun anlaşıldığı; bununla birlikte anılan projenin en önemli etkilerini ortaya koyan çevre mühendisliği açısından yapılan incelemede ise; projenin en önemli çevresel etkisi olan hava kalitesi değerlendirmesinin temelini oluşturan toz emisyonu hesaplamalarında, arazinin engebeli yapısıyla uyumsuz, gerçekçi olmayan ve kısa nakliye mesafelerinin modelleme çalışmasında kullanıldığı, model emisyon girdilerinde hatalı veri girişinin bulunduğu, bu durumun, projenin hava kalitesi üzerindeki etkilerinin doğru bir şekilde ortaya konulmasını engellediği ve PTD'nin güvenilir bir değerlendirme sunmadığı, ocaktan kırma-eleme tesisine ve diğer ünitelere gidecek olan servis ve nakliye yollarının iş güvenliği ve araçların manevra kabiliyetleri dikkate alınarak, arazinin topografyasına (eğim, vadi, tepe) uygun olarak tasarlanması gerektiği, kamyonların güvenli bir şekilde inip çıkabilmesi için yol eğiminin belirli bir yüzdeyi (%8-10 gibi) geçmemesinin gerektiği, bu eğimi sağlamak için yolların, genellikle virajlar şeklinde inşa edilecek olmasının, kuş uçuşu mesafeyi katbekat artırmasının kaçınılmaz olduğu, toz emisyonu modellemelerinde kullanılacak nakliye mesafesinin bu şekilde tasarlanmış, gerçek yol güzergahının toplam uzunluğu olması gerektiği; çevresel etki değerlendirmesinin doğru biçimde yapılabilmesi için, projenin uygulanabilir ve detaylı bir vaziyet planı üzerinde gösterilmiş, gerçekçi eğimlere sahip nakliye yolu güzergahının uzunluğunun kullanılmasının esas olduğu, gerçekçi mesafeler kullanılarak emisyon yükünün artırılmasıyla yapılacak yeni bir modellemede; daha önce sınır değerin hemen altında kalan bazı günlerin artık sınır değeri aşması ve zaten aşan günlerdeki konsantrasyonların daha da yükselmesi bekleneceği, bu bağlamda ocak - kırma eleme tesisi arası mesafenin 370 metre olarak kabul edilmesinin gerçekçi olmadığı, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliği'inin Kontrolü Yönetmeliği'ne göre yapılan toz emisyonu hesaplamasında, yoldan kalkan toz miktarının, kat edilen mesafe ile doğru orantılı olduğu, bu durumun projenin toplam toz emisyonu debisinin olması gerekenden çok daha düşük çıkmasına neden olacağı, başka bir ifadeyle projenin çevresel etkilerinin olduğundan daha az gösterilmesine (eksik değerlendirilmesine) yol açacağı; öte yandan, Kalker Ocağı (...) projesine ait Proje Tanıtım Dosyası'nın (PTD) ve eklerinin, komşu Mermer Ocağı (...) projesinden kaynaklanacak kümülatif etkilerin (özellikle Mermer Ocağı pasasının bu tesiste kırılması senaryosunun) nasıl ele alındığını tespit etmek amacıyla incelendiği, inceleme sonucunda, bu etkinin değerlendirilmesinde hem proje tanımı hem de teknik hesaplama düzeyinde hatalar ve çelişkiler olduğunun saptandığı, mevcut hatalı ve eksik verilerle yapılan kümülatif modellemede dahi PM10 için günlük sınır değerin aşıldığı gün sayısının yasal sınır olan 35'e çok yakın bir değerde (31 gün) hesaplanmış olmasının dikkat çekici olduğu, bu nedenle, bu modellemeye dayalı kümülatif etki sonuçları teknik olarak güvenilir olmadığı, projenin en önemli ve yaygın çevresel etkisi olan hava kalitesi ve toz emisyonları başlığında, kararın dayandığı teknik değerlendirmeyi etkileyen bir durum görüldüğünden, nakliye kaynaklı toz emisyonu, kat edilen mesafe ile doğrudan orantılı olduğundan, PTD'de kabul edilen daha kısa mesafe varsayımları projenin toplam toz emisyonu miktarının olması gerekenden daha düşük hesaplanmasına neden olduğu, doğru bir modelleme çalışması olmadan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliği'inin Kontrolü Yönetmeliği'nde öngörülen sınır değerlerine göre projeden kaynaklı emisyon sonuçlarının uygun olduğu veya olmadığı hususunun bu aşamada değerlendirilemeyeceği, dolayısıyla, projenin hava kalitesi üzerindeki gerçek etkileri doğru bir şekilde ortaya konulamadığından ve mevcut haliyle yasal sınırları aşma potansiyeli de mümkün olduğundan, diğer konulardaki olumlu sonuç ve taahhütlere rağmen PTD'nin bir bütün olarak projenin çevresel etkilerini yeterli ve güvenilir bir şekilde değerlendirildiği söylenemeyeceğinden,dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Belirtilen gerekçelerle, dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI: 1) Davalı tarafından; Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümlerine tabi projelerde verilen "ÇED Gerekli Değildir" kararının faaliyete başlanması için yeterli olmadığı ve anılan kararın nihai bir izin ve onay niteliğinde olmadığı; faaliyete ilişkin olarak başta 2872 sayılı Çevre Kanunu olmak üzere ilgili mevzuat hükümleri uyarınca gerekli izinlerin alınmasının gerektiği; aynı ruhsat alanının 20,38 hektarlık kısmında planlanan "140.740 m3/yıl kapasiteli kalker ocağı ve kırma-eleme tesisi projesi"ne ilişkin olarak Manisa Valiliğince verilen ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle başka bir davacı tarafından açılan davada dava konusu işlemin iptaline karar verildiği; işbu proje kapsamında proje tanıtım dosyası çalışma grubuna ziraat mühendisinin dahil edildiği ve projenin tarımsal etkilerinin yerinde incelenip etüt edilerek "tarımsal inceleme raporu"nun hazırlandığı; bilirkişi raporunda yer alan dava konusu işlemin uygun olmadığı yolundaki değerlendirmelerin bilimsel dayanaktan yoksun olduğu ileri sürülmüştür.

2) Davalı yanında müdahil tarafından; hükme esas alınan bilirkişi raporunda maden mühendisliği, jeoloji mühendisliği ve orman mühendisliği disiplinleri açısından olumlu görüş bildirildiği, çevre mühendisliği disiplini açısından proje tanıtım dosyasında yer alan verilerin projeye uygun olduğunun, buna karşın hesaplamalara alınan verilerin hatalı olduğunun belirtildiği, yalnızca ziraat mühendisliği disiplini açısından tümüyle olumsuz görüş bildirdiği; bilirkişi raporuna taraflarınca yapılan itirazlar dikkate alınmadan ve bu konuda ek bilirkişi raporu alınmadan karar verilmesinin kabul edilemeyeceği; 3573 sayılı Kanun'un amacının zeytinlik alanlara 3 kilometre mesafede hiçbir şekilde toz ve duman çıkartan tesis yapılmasına izin verilmemesi olmadığı, yalnızca zeytin ağaçlarının vejetatif ve generatif gelişimine etki edecek nitelikteki işletmelere izin verilmeyeceği, keşif esnasında bu kapsamda yapılan gözlemlerin sınırlı zamanda yapıldığı ve bu gözlemlere dayalı değerlendirmelerin de yüzeysel, kişisel ve bilimsellikten uzak olduğu; ziraat mühendisi bilirkişinin tozuma ile ilgili önlemlerin yetersiz olduğuna yönelik değerlendirmesine karşın, maden mühendisi bilirkişinin "projede üretimden kaynaklı toz oluşumunun proje tanıtım dosyasında yeterli derecede öngörüldüğü ve toz bastırma faaliyetlerinin planlandığı, toz emisyonuna neden olacak kaynakların ve bunlarla ilgili hesaplamaların doğru yapıldığı, proje tanıtım dosyasında toz bastırma için alınacak önlemlerin proje tanıtım dosyasında öngörüldüğü" şeklinde görüş bildirdiği; ziraat mühendisi bilirkişi tarafından bölgede geniş zirai alanlar bulunduğu, bölge halkının ziraat faaliyetleri ile geçindiği yolunda görüş bildirilmiş ise de, bu konuya ilişkin somut bir bilginin verilmediği, oysaki proje tanıtım dosyasını hazırlayan ekipte yer alan Prof. Dr. ... tarafından arazi çalışmaları ve ölçümler yapıldığı, bölgede bulunan zeytin bahçelerinin doğrudan ağaçlar üzerindeki tozuma etkisinin araştırıldığı, alınan yaprak numuneleri üzerinde bölgedeki madencilik faaliyetlerinin etkisinin araştırılarak bu konudaki değerlendirmelerin rapora eklendiği; öte yandan, bilirkişi raporunda yer alan nakliye güzergahının yanlış olduğuna yönelik değerlendirmenin yerinde olmadığı, proje tanıtım dosyasındaki haritalarda işaretli olduğu üzere, güzergah uzunluğunun doğru ve tam olarak belirlendiği, çevre mühendisliği konusunda uzman bilirkişi tarafından modelleme ve hesaplama yapılmadığı, herhangi bir formül, sınır değer karşılaştırması veya bilimsel yöntem kullanılmadığı; belirtilen nedenlerle bilirkişi raporunun teknik ve bilimsel yeterlilikten uzak olduğu; proje alanı ve çevresinde 100 yıldan fazla bir süredir madencilik faaliyetlerinin sürdürüldüğü, 55.000.000 m2'lik maden sahaları ile çevrili bir yer olduğu, yapılması planlanan faaliyete engel olunarak nasıl bir çevresel menfaat elde edileceğinin anlaşılamadığı, faaliyetin bölge ve ülke ekonomisine katkı sağlayacağı ileri sürülmüştür.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI: Temyiz istemlerinin reddi gerektiği savunulmuştur.

TETKİK HÂKİMİ: ... DÜŞÜNCESİ : Temyiz istemlerinin reddi ile dava konusu işlemin iptali yolunda verilen İdare Mahkemesi kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hakiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, Üye ...'in 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun "İvedi yargılama usulü" başlıklı 20/A maddesinin (i) bendi uyarınca keşif ve bilirkişi incelemesinin Dairemizce yaptırılması ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiği yolundaki usule ilişkin azlık oyuna karşın, Mahkemece yaptırılan bilirkişi incelemesinin yeterli olmaması nedeniyle maddi olay açıklığa kavuşturulmadığından bu aşamada temyiz isteminin esasının görüşülemeyeceği sonucuna varılarak, gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE: MADDİ OLAY : Manisa ili, Soma ilçesi, ... Mahallesinde yer alan ... (ER:...) ruhsat numaralı sahada, davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "II-A Grup Maden (Kalker) Ocağı (400.000 ton/yıl) ve Kırma Eleme Tesisi (380.000 ton/yıl)" projesine ilişkin 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 17. maddesi uyarınca Manisa Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünce ...tarih ve E-... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararı tesis edilmiştir. Bunun üzerine bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT: 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez..." hükmüne yer verilmiştir. 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesinin birinci fıkrasının (ğ) bendinde, Çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı, "Ek-2’deki listede yer alan çevresel etkileri ön inceleme ve değerlendirmeye tabi projelerin, çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucunda ilgili mer’i mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeyde olduğunun belirlenmesi üzerine, projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı"; aynı maddenin birinci fıkrasının (i) bendinde, Çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararı, "Çevresel etki değerlendirmesi raporu hakkında Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı" olarak tanımlanmış; 6. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını ve ÇED Raporunu, Çevresel Etkileri Ön İnceleme ve Değerlendirmeye Tabi Projeleri için de Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler. (2) Kamu kurum/kuruluşları, bu Yönetmelik hükümlerinin yerine getirilmesi sürecinde proje sahiplerinin veya Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların isteyeceği konuya ilişkin her türlü bilgi, doküman ve görüşü vermekle yükümlüdürler. (3) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ancak bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel teşkil etmez." hükmüne; 7. maddesinde; "1) Bu Yönetmeliğin; a) Ek-1’deki listede yer alan projelere, b) "ÇED Gereklidir" kararı verilen projelere, c) Kapsam dışı değerlendirilen veya kanunen muafiyeti bulunan projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya alan genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesinin Ek-1’deki listede yer aldığı projelere, ÇED raporu hazırlanması zorunludur." kuralına; 16. maddesinde, "(1) 15 inci maddede tanımlanmış projelerin çevresel etkilerinin incelenmesi amacıyla, proje sahibi tarafından vekâleten yetkilendirilen ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş olan kurum/kuruluşlar tarafından; Ek-4’te yer alan formata göre proje tanıtım dosyası hazırlanır. Hazırlanan proje tanıtım dosyası, proje tanıtım dosyasında ve eklerinde yer alan bilgi ve belgelerin doğru olduğunu belirtir proje sahibince onaylı taahhüt yazısı ile başvuru bedelinin ödendiğine dair dekontla birlikte Bakanlığa sunulur. (2) Bakanlık, proje için hazırlanan proje tanıtım dosyasını Ek-4’te yer alan format çerçevesinde 5 iş günü içinde inceler. Formata uygun hazırlanmadığı tespit edilen proje tanıtım dosyası, tamamlanmak üzere iade edilir. Eksiklikleri tamamlanan dosya 15 takvim günü içinde yeniden Bakanlığa sunulur. Sunulmaması durumunda ÇED süreci sonlandırılır. Formata uygun hazırlandığı tespit edilen proje tanıtım dosyasına konu proje ile ilgili ÇED inceleme değerlendirme süreci başlatılır. (3) Formata uygun hazırlandığı tespit edilen ve ÇED inceleme ve değerlendirme süreci başlatılan projelerde; a) Kurum/kuruluş görüşü alınmasına ve toplantı düzenlenmesine gerek duyulmaması, hazırlanan dosyanın yeterli bulunması ve benzeri durumlarda, Bakanlık tarafından 15 iş günü içinde ÇED inceleme ve değerlendirme süreci tamamlanarak karar aşamasına geçilir. b) Bakanlık tarafından gerekli görülmesi halinde, dosyadaki bilgiler dikkate alınarak ilgili kurum/kuruluşlardan yazılı görüş istenebilir veya ilgili kurum/kuruluşlarla toplantı düzenlenebilir. Yazılı görüş istenilmesi halinde görüş talep yazı tarihinden itibaren, toplantı düzenlenmesi halinde ise toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır. c) Bakanlıkça gerekli görülmesi halinde yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan proje ile ilgili geniş kapsamlı bilgi vermesi, araç gereç sağlaması, analiz, deney ve ölçümler yapması veya yaptırması istenebilir. (4) Bakanlıkça; dosyada tespit edilen eksiklikler veya yer alması gereken bilgi/belgeler ile alınmış olan kurum/kuruluş görüşleri, yeterlik verilmiş kurum/kuruluşa yazılı olarak iletilir. Bakanlıkça iletilen görüşler doğrultusunda yeterlik sahibi kurum/kuruluş tarafından hazırlanan proje tanıtım dosyası 6 ay içinde Bakanlığa sunulur. Bu süre içerisinde proje tanıtım dosyası sunulmazsa ÇED süreci sonlandırılır. (5) Eksiklik bildirimi Bakanlık tarafından en çok 3 kez yapılabilir. İade edilen proje tanıtım dosyası süresi içerisinde sunulmaz veya yapılan düzeltme yeterli görülmezse ÇED süreci sonlandırılır. Eksiklik bildirilen proje tanıtım dosyasının tamamlanması için verilen 6 aylık süre yetkili müşavir firmaların kullanacağı toplam süreyi ifade eder. (6) Proje tanıtım dosyasının, belirtilen süre içinde sunulması ve bilgi/belgelerin yeterli bulunması halinde karar aşamasına geçilir." kuralına; 17. maddesinde ise, "Bakanlık inceleme değerlendirme süreci tamamlanarak karar aşamasına geçilen proje hakkında 5 iş günü içinde "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını verir. Verilen karar il müdürlüğüne, görüş alınan kurum/kuruluşlara, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirilir. Bu karar il müdürlüğü tarafından internet sitesinde süresiz ve askıda 30 takvim günü ilan edilerek halka duyurulur. (2) “ÇED Gerekli Değildir” kararı verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda “ÇED Gerekli Değildir” kararı geçersiz sayılır. (3) Yatırıma başlanılmamış olan projeler için verilen “ÇED Gerekli Değildir” kararları, proje sahibinin talebi ve talebin Bakanlık tarafından uygun görülmesi halinde geçersiz sayılır. Bu şekilde geçersiz sayılan kararlar Bakanlık ve il müdürlüğü tarafından internet sayfasında ilan edilir. (4) “ÇED Gereklidir” kararı verilen projeler için ÇED başvuru dosyası hazırlanarak Bakanlığa başvuru yapılması gerekmektedir. Ancak, “ÇED Gereklidir” kararına esas şartların değişmesi halinde, 15 inci madde hükümlerine göre yeniden başvuru yapılabilir." kuralına yer verilmiştir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinin yollamada bulunduğu 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun "Bilirkişiye başvurulmasını gerektiren haller" başlıklı 266. maddesi, "(1) Mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir. Ancak genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukukî bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz. Hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığa sahip olduğunu belgelendirmedikçe, bilirkişi olarak görevlendirilemez." hükmünü; "Bilirkişi sayısının belirlenmesi" başlıklı 267. maddesi, "(1) Mahkeme, bilirkişi olarak, yalnızca bir kişiyi görevlendirebilir. Ancak, gerekçesi açıkça gösterilmek suretiyle, tek sayıda, birden fazla kişiden oluşacak bir kurulun bilirkişi olarak görevlendirilmesi de mümkündür." hükmünü; aynı Kanun'un "Bilirkişi açıklamalarının tespiti ve rapor" başlıklı 279. maddesinin 2. fıkrası ise, "(2) Raporda, tarafların ad ve soyadları, bilirkişinin görevlendirildiği hususlar, gözlem ve inceleme konusu yapılan maddi vakıalar, gerekçe ve varılan sonuçlarla, bilirkişiler arasında görüş ayrılığı varsa, bunun sebebi, düzenlenme tarihi ve bilirkişi ya da bilirkişilerin imzalarının bulunması gerekir. Azınlıkta kalan bilirkişi, oy ve görüşünü ayrı bir rapor hâlinde de mahkemeye sunabilir..." hükmünü içermekte olup; aynı Kanun'un "Bilirkişi raporunun verilmesi" başlıklı 280. maddesinde ise, bilirkişinin, raporunu, varsa kendisine incelenmek üzere teslim edilen şeylerle birlikte bir dizi pusulasına bağlı olarak mahkemeye vereceği, raporun verildiği tarihin rapora yazılacağı ve duruşma gününden önce birer örneğinin taraflara tebliğ edileceği; "Bilirkişi raporuna itiraz" başlıklı 281. maddesinin 1. fıkrasında ise, tarafların, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilecekleri düzenlenmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME: ÇED süreci sonunda verilecek kararların yargısal denetimi yapılırken, seçilecek bilirkişiler arasında bir çevre mühendisinin bulunması, diğer bilirkişilerin ise projenin bulunduğu çevrenin özelliklerine göre ve proje tanıtım dosyası ve ÇED raporunu hazırlayan kişilerin uzmanlık alanları da dikkate alınmak suretiyle belirlenmesi önemli bir gereklilik olmakla birlikte; böyle bir heyet tarafından hazırlanacak bilirkişi raporunun, dava konusu proje kapsamında öngörülen faaliyetin çevresel etkilerinin ve bu etkilerin minimize edilmesi için proje tanıtım dosyası ya da ÇED raporu içinde yer verilen önlemlerin yeterli olup olmadığının tespit edilerek değerlendirilmesi açısından, tarafları tatmin edici düzeyde hazırlanmasının da önemli bir gereklilik olduğu açıktır. Belirtilen hususların sağlanması, adil bir yargılama yapılması açısından önem arz etmektedir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin değerlendirilmesinden, bilirkişi raporunda eksiklik veya belirsizlik arz edilen hususların varlığı durumunda, Mahkemece bu hususların, bilirkişiye tamamlattırılması ya da belirsiz olan hususların açıklattırılması veya yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırılması gerektiği sonucuna varılmaktadır. Uyuşmazlığın çözümü için İdare Mahkemesince; Çevre Mühendisi, Jeoloji-Hidrojeoloji Mühendisi, Ziraat Mühendisi, Maden Mühendisi ve Orman Mühendisinden oluşan bilirkişi heyetine mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmıştır. Hazırlanan bilirkişi raporunda özetle; - Çevre mühendisliği disiplini açısından yapılan değerlendirmelerde; proje tanıtım dosyasının gürültü, titreşim, su ve atık yönetimi gibi konularda sunduğu analiz ve taahhütlerin ilgili mevzuat çerçevesinde teknik olarak yeterli olduğu, projenin en önemli çevresel etkisi olan hava kalitesi değerlendirmesinin temelini oluşturan toz emisyonu hesaplamalarında, arazinin engebeli yapısıyla uyumsuz, gerçekçi olmayan ve kısa nakliye mesafelerinin modelleme çalışmasında kullanıldığı, model emisyon girdilerinde hatalı veri girişi bulunduğu; bu durumun, projenin hava kalitesi üzerindeki etkisinin doğru bir şekilde ortaya konulmasını engellediği ve proje tanıtım dosyasının güvenilir bir değerlendirme sunmadığı; - Orman mühendisliği disiplini açısından yapılan değerlendirmelerde; dava konusu proje alanı için hazırlanan proje tanıtım dosyasında, proje alanının ormancılık açısından uygun olarak tanıtılmış olduğu; proje tanıtım dosyasında belirtilen husus ve taahhütlere uyulması kaydı ile madencilik faaliyetinin yapılmasında orman mühendisliği disiplini açısından sakınca bulunmadığı; - Jeoloji - hidrojeoloji mühendisliği disiplini açısından yapılan değerlendirmelerde; proje tanıtım dosyasında, proje kapsamında yapılacak faaliyetin jeolojik ve hidrojeolojik açıdan saha gerçeklerine uygun olarak tanıtıldığı, 2021 yılında aynı proje sahasında gerçekleştirilmek istenilen projeye ilişkin olarak verilen "ÇED Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle açılan davada, anılan işlemin dayanağı niteliğindeki proje tanıtım dosyasının jeolojik ve hidrojeolojik açıdan eksik ve hatalı görülen konularının, işbu proje tanıtım dosyasında giderildiği; etkinlik alanı çevresinde sığ derinlikli doygun yeraltı suyu ile korunması gereken yüzey ve yeraltı su havzasının bulunmadığı, alan ve yakın çevresinde yüzey suyu ve yeraltı suyu durumları ile alınması gereken önlem ve taahhütlerin belirtilerek ilgili kurumlardan olumlu görüş alındığı; önlemlerin alınması ve belirtilen taahhütlere uyulması durumunda, proje kapsamında yürütülecek faaliyetin jeolojik ve hidrojeolojik açıdan olumsuz etkisinin olmayacağı; - Maden mühendisliği disiplini açısından yapılan değerlendirmelerde; gerek üretimden kaynaklı, gerekse de kırma tesisi kaynaklı toz oluşumunun proje tanıtım dosyasında dikkate alınarak gerekli hesaplamaların yapıldığı, bununla birlikte toz bastırma ve bertaraf yöntemlerinin uygulanması konusunda proje tanıtım dosyasında bilgilerin yer aldığı; açık işletme planlamasında dosya muhteviyatında, basamak şev ve genel şev açılarının hesaplanması, rezerve esas alınacak alan hesabında tüm faaliyet sahasının dikkate alınması gibi bazı hesaplamaların eksik olmasına rağmen, söz konusu eksikliklerin ÇED açısından olumsuzluk teşkil etmeyeceği; ayrıca genel şev ve basamak şev tasarımı için arazi yapısının ve koşullarının uygun olduğu, genel üretim sürecinde olumsuzluk yaşanmayacağı, ayrıca proje tanıtım dosyası içeriğinde termin plan kesitlerinde basamak dizaynlarının işlendiği ve bu kesitlerin genel şev ve basamak şev değerlendirmeleri hakkında bilgi verdiği, sonuç olarak proje tanıtım dosyasında tüm faaliyetlerin maden mühendisliği disiplini açısından gerektiği şekilde ele alındığı ve dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının maden mühendisliği disiplini açısından uygun olduğu, - Ziraat mühendisliği disiplini açısından yapılan değerlendirmelerde; davaya konu alanın, Köse Dağı ve Daz Tepe mevkiinin güney eteklerinde yamaç arazi tipi konumunda yer aldığı, faaliyet gösterilecek alanın, Dereköy Mahallesi tarım arazilerine hâkim noktada, kuzey-güney yönünde uzanan tepe yamacı konumunda bulunduğu, ruhsat sahasının bulunduğu tepenin batı ve güneybatı alt-eteklerinden yaklaşık olarak 1.350 metre mesafeden itibaren zeytinlikler ile birlikte kuru-sulu koşullarda tarla tarımı ve bu bağlamda üretim yapılan tarım arazilerinin yer aldığı, tepe üzerinde ise yoğun maki- funda ve kısmen kızılçam ağaçlarından oluşan bir doğal bitki örtüsünün bulunduğu, davaya konu olan işletme ve ruhsat alanının dik-çok dik eğimli, kireç taşlarının yüzeyde gözlendiği, kayalılık ve taşlılık problemi olan, çok sığ topraklı arazi niteliğinde olduğu, davaya konu alanın bulunduğu arazilerin, 5403 sayı Toprak Koruma ve Arazi Kullanma Kanunu ölçütlerine göre sınıfı “Marjinal Tarım Arazileri" olarak sınıflandırıldığı; Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 2017 yılında tamamlanan Arazi Parsel Tanımlama Sistemi (LPIS) projesi kapsamında parsel detayında arazi kullanım şekilleri haritalarının incelendiği, bu haritanın 30 cm yersel çözünürlüklü hava fotoğraflarından yararlanılarak tüm Türkiye düzeyinde yapıldığı ve dava konusu alana ait bölümün sayısal olarak incelendiği, proje alanının çevresindeki arazilerin incelenme sınırının 3573 sayılı Kanun'da belirtilen 3 km mesafe olarak temel alındığı, bu amaçla talepte bulunulan faaliyet alan sınırlarına 3 km yarıçapında çember çizilerek bu alan içerisinde ürün deseni haritalarının çıkartıldığı, sayısal olan bu verilerden her bir kullanım şekline ilişkin alanların hesaplandığı, davaya konu alana 3 km mesafedeki arazi kullanım şekillerinin içerisindeki arazi kullanımına ait alanların hesabı sonrasında yaklaşık olarak 273 dekar zeytinlik (TI), 32 dekar meyve bahçesi (TO), 270 dekar (AO) ekilebilir (sulu-kuru) verimli tarım arazisi varlığı olduğunun görüldüğü, bilirkişi raporunda yer alan Şekil 4,2.5’te kırmızı daire şeklindeki çizgi ile belirtilen 3 km' lik alan dikkate alındığında, aslında bu alan içerisinde hem zeytin, hem meyve bahçesi, hem de sebze tarımı için kuru-sulu tarım arazilerinin olduğunun açıkça görüldüğü; proje alanının yöre halkının tek geçim kaynağı olan tarım arazilerinin hemen kuzeydoğusundaki bir tepe üzerinde konumlandığı, kayaç yapısının pek çok amaçla kullanılmaya uygun ve kaliteli olmasının muhtemel olduğu, ülkenin ihtiyacı olan hammaddeyi karşılaması açısından gerekli görülebilecek ise de, proje sahasının bulunduğu konum itibarıyla işletilmesi halinde çevre tarım arazilerinin zarar görmesi potansiyelinin oldukça yüksek olduğu ve bu alanın doğasının da bozulacağı; işletme ve ocak sahası olarak kullanımı talep edilen alan ve çevresinin 3573 sayılı Kanun ve 5403 sayılı Kanun hükümleriyle açık biçimde çeliştiği, anılan mevzuat hükümleri uyarınca mutlak korunması gereken dikili tarım arazilerinin, zeytinlik sahaların ve diğer tarımsal üretim alanlarının mevcudiyeti dikkate alındığında, bu alanlarda planlanan madencilik faaliyetinin çevresel etkilerinin çok boyutlu ve ayrıntılı bir biçimde incelenmesi gerektiği; bölgede planlanan madencilik faaliyetlerinin ekolojik, agro-ekonomik ve sosyal açıdan çok boyutlu etkilere yol açabileceği, bu nedenle alan kullanım kararlarında tarımsal bütünlük, ekosistem hizmetleri ve kırsal sürdürülebilirlik ilkelerinin temel alınması gerektiği; çevresel etki değerlendirmesi süreçlerinde bu alanların uzun vadeli korunmasına ilişkin hukuki ve bilimsel gerekçelerin ayrıntılı olarak ortaya konulması gerektiği yolunda görüş bildirildiği görülmektedir. Uyuşmazlıkta; İdare Mahkemesince yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporunun ziraat mühendisliği disiplini açısından değerlendirmeler içeren kısmında yapılan değerlendirmelerin dikkate alınması suretiyle dava konusu işlemin iptali yolunda verilen temyize konu kararda "proje alanı çevresindeki 3 km mesafe içinde kapama şeklinde zeytinlik alanlar ile meyve bahçeleri, ekilebilir (sulu-kuru) verimli tarım arazisinin olduğu, 3 km'lik alan dikkate alındığında, aslında bu alan içerisinde hem zeytini hem meyve bahçesi, hem de sebze tarımı için kuru-sulu tarım arazilerinin olduğu açıkça görüldüğü, madenin işletilmesi ve taşıması sırasındaki toz oluşumunun devamlı olması nedeniyle dava konusu yapılması planlanan kalker ocağı ve kırma-eleme tesisinin işletilmesinden kaynaklanacak olan toz etkisinin tarımsal açıdan çevredeki 3 km uzaklık içinde bulunan zeytinlik alanlardaki zeytin ağaçlarının vejetatif ve generatif gelişimini olumsuz olarak etkileyeceği ve zarar verebileceği, PTD'nda bu konu ile ilgili alınacak önlemlerin genel bilgiler şeklinde ve oldukça yetersiz bir şekilde verildiği, bu bağlamda, 3573 sayılı Kanun'da, zeytinliklere 3 km mesafede toz-duman çıkartan tesislere izin verilmemesinden bahsedildiği dikkate alındığında, çiçeklerin tozun yapışmasından ve kirecin yakıcı etkisinden zarar görmesi sadece zeytin bitkisine değil, bölgedeki diğer meyve bitkileri için de geçerli olcağı, ilerleyen yıllarda birikim gösterebilen bu tozların bitkinin yaşam yapıları olan yapraklardan alınabilen diğer bitki besin elementlerinin de alımına engel olarak bitkisel üretimde zararın artışına ve verim kayıplarına neden olabileceği, 3573 sayılı sayılı Kanun hükümlerine tabi olan zeytinlikler hakkında, anılan Kanun'un 20. maddesinin ikinci fıkrasında zeytinlikler ile zeytin yetiştirmeye uygun alanlar daraltılayacağna yönelik düzenlemenin yer aldığı, anlan Kanun'un 20. maddesinde yer alan "zeytinlik sahaların içerisinde ve bu sahalara en az üç kilometre mesafede, zeytinyağı fabrikası hariç, zeytinin vegetatif ve generatif gelişmesine mani olacak kimyevi atik bulunan, toz ve duman çıkaran tesis yapılamaz ve işletilemez." hükmü uyarınca, söz konusu projenin ziraatçılık faaliyeti kapsamında zararlı olduğu" gerekçesine dayanıldığı görülmekle birlikte, hükme esas alınan bilirkişi raporunun maden mühendisliği disiplini açısından değerlendirmeler içeren kısmında ise, "gerek üretim esnasında, gerekse de kırma tesisi kaynaklı toz oluşumunun proje tanıtım dosyasında dikkate alınarak gerekli hesaplamaların yapıldığı, bununla birlikte toz bastırma ve bertaraf yöntemlerinin uygulanması konusunda proje tanıtım dosyasında bilgilerin yer aldığı" yolunda görüş bildirildiği, öte yandan, davalı yanında müdahil tarafından verilen bilirkişi raporuna itiraz dilekçesinde, Dereköy Mahallesinde yoğun olarak tarımsal faaliyet yapıldığına yönelik değerlendirmenin gerçeği yansıtmadığı, anılan bölgede "yoğun tarımsal faaliyet" yapıldığına ilişkin tespitin doğru olmadığı, öte yandan, proje tanıtım dosyasına sunulu olan ve Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. ... tarafından hazırlanan raporda, tesisten kaynaklı olarak zeytin ağaçlarının vejetatif ve generatif gelişimine olumsuz bir etki olmayacağının belirtildiği, projenin ekolojik ve çevresel etkilerinin detaylı periyodik saha çalışmaları ile ekolojik izlemeler yapılarak raporlatıldığı, dava konusu proje alanına 1.700 metre mesafede bulunan zeytinliğin, başka bir işletmeye ait linyit ocaklarına sadece 200-300 metre mesafede yer aldığının göz ardı edildiği, proje alanı ile zeytinlikler arasındaki tepelik alan ve bölgedeki hakim rüzgar yönü göz önünde bulundurulduğunda, proje kapsamında yürütülecek faaliyetten kaynaklabilecek olası bir tozumanın tepenin diğer yamacında ve rüzgar yönünün aksi tarafındaki zeytinliklere ulaşmasının mümkün olmadığı, nitekim maden mühendisi bilirkişi tarafından da toz oluşumuna yönelik proje tanıtım dosyasında yeterli değerlendirmenin yapıldığı yolunda görüş bildirildiğine yönelik iddia ve itirazlarda bulunulduğu dikkate alındığında; uyuşmazlık konusu projenin, tarımsal faaliyetler üzerinde olumsuz etkilerinin bulunup bulunmadığı ve 3 kilometre ve daha yakın mesafede olduğu belirtilen zeytinliklerin vegatatif ve generatif gelişmesine mani olacak şekilde kimyevi atık bırakıp bırakmadığı, toz ve duman çıkarıp çıkarmadığı hususunun açıklığa kavuşturulması ve uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla, dava konusu projenin gerçekleştirilmesinin, kamu yararı ve çevre dengesi gözetilerek çevresel açıdan oluşturabileceği muhtemel zararlar ile (nihai ÇED raporunda yer verilen taahhütlerin bilimsel olarak değerlendirilmesi yapılmak suretiyle) bu zararların alınacak önlemlerle giderilebilmesinin mümkün olup olmadığının, çevre mühendisi, ziraat mühendisi, jeoloji mühendisi, maden mühendisi, orman mühendisi olmak üzere, gerekirse başka dallardan uzmanların da bulunduğu mümkünse öğretim üyelerinden oluşturulacak yeni bir bilirkişi heyetiyle, mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması ve projenin çevresel etkilerinin değerlendirilmesi suretiyle düzenlenecek rapor dikkate alınarak, işin esası hakkında yeniden karar verilmesi gerekmektedir. Bu itibarla, yukarıda niteliği belirtilen bilirkişi raporuna dayanılarak dava konusu işlemin iptali yolunda verilen temyize konu İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet görülmemiştir.

KARAR SONUCU: Açıklanan nedenlerle; 1.Temyiz istemlerinin kabulüne, 2.Temyize konu .... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:...... sayılı kararının Üye ...'in usulde, Üye ... ve Üye ...'ın ise esasta karşı oyları ve oyçokluğuyla BOZULMASINA, 3.Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine, 4.2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 12/02/2026 tarihinde karar verildi.

(X) KARŞI OY : Temyiz dilekçelerinde öne sürülen hususlar, temyize konu İdare Mahkeme kararının bozulmasını sağlayacak nitelikte bulunmadığından, temyiz istemlerinin reddi ile İdare Mahkemesi kararının onanması gerektiği görüşüyle, aksi yöndeki Dairemiz kararına katılmıyoruz.

Atıf: Danıştay 4. Daire, E. 2025/4957, K. 2026/623, T. 12.02.2026, www.arakarar.com/karar/danistay-4-daire-2025-4957-e-2026-623-k-7ecf354546d8