Danıştay · 4. Daire
Danıştay 4. Daire 2023/11530 E. 2025/5827 K.
- Mahkeme
- Danıştay
- Daire
- 4. Daire
- Esas No
- 2023/11530
- Karar No
- 2025/5827
- Karar Tarihi
T.C. D A N I Ş T A Y DÖRDÜNCÜ DAİRE Esas No : 2023/11530 Karar No : 2025/5827
DAVACILAR : 1-... Odaları Birliği Başkanlığı VEKİLİ : Av. ... 2- ... Odası VEKİLİ : Av. ... 3-...Odası VEKİLİ : Av. ... DAVALI : ... Bakanlığı VEKİLİ : Av. ...
DAVANIN KONUSU : 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresinin, (b) bendinde yer alan “veya” ibarelerinin, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresinin, (ı) bendinin, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresinin, (ş) bendinin, (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresinin, (ee), (ff) ve (ıı) bentlerinin, 8. maddesinin; 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesinin, 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 10. maddesinin 2. fıkrasının, 11. maddesinin 1. fıkrasının, 12. maddesinin; 2. ve 3. fıkralarının, 14. maddesinin; 4. ve 6. fıkralarının, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinin, 17. maddesinin 1. (Dava dilekçesinde sehven 2. fıkra olarak belirtilmiştir.) ve 3. fıkraları ile eksik düzenleme nedeniyle tamamının, 18. maddesinin; 1. ve 4. fıkralarının, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin, 20. maddesinin, 23. maddesinin, 24. maddesinin, 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresinin, 28. maddesinin, geçici 1. maddesinin, EK-1 Listesinin; 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresinin, 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresinin, 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresinin, 13. maddesinin, 15. maddesinin, 25. maddesinin (a) bendinin, Ek-2 listesinin; 1. maddesinin, 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresinin, 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresinin, 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresinin, 28. maddesinin (h) bendinin “Denize cepheli” ibaresinin, 30. maddesinin, 38. maddesinin, 39. maddesinin, 42. maddesinin, 44. maddesinin (b) bendinin, 45. maddesinin (dava dilekçesinin içeriğinde bu bent yönünden de itiraz edildiği anlaşıldığından) (b) bendi ile (d) bendinin, 51. maddesinin, 53. maddesinin ve 55. maddesinin, “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksikliği nedeniyle Ek-3 listesinin 3. bölümü ile Ek-1 listesinin; 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresine, 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkartılması" ibaresine, 8. maddesinden (Dava dilekçesinde sehven Ek-1 listesinin 7. maddesi olarak belirtilmiştir.) (mülga Yönetmeliğin 7. maddesi) çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 9. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 8. maddesi) çıkarılan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projesine, 25. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 27. maddesi) çıkarılan "b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" projesine, Ek-2 listesinin; 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 45. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 49. maddesi) çıkarılan "c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının depolanması ile ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların depolandığı tesisler" düzenlemelerine 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer verilmemesi nedenleri ile Ek-2 listesinin; 30. maddesinde yer alan "Konut projeleri", 36. maddesinde yer alan "Alışveriş merkezleri", 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri", 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan" ve 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler", projelerine ise Ek-1 listesinde de yer verilmemesi nedenleriyle EK-1 ve EK-2 listelerinin tamamının iptali ile dava konusu Yönetmeliğin 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin dayanağı durumundaki 2872 sayılı Çevre Kanununun 15. maddesinin 1. ve 2. fıkralarının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali için, ilk iki fıkranın iptali durumunda ise aynı maddenin 3. ve 4. fıkralarının da uygulanabilirliğini yitirdiği belirtilerek iptali ile 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 47. maddesiyle 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesine eklenen “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulması istenilmektedir.
DAVACILARIN İDDİALARI : Davacılar tarafından, Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresi ile (b) bendinde yer alan “veya” ibareleri yönünden, projenin yapılacağı yer ile etkilenmesi muhtemel yer arasında bir tercih yapılarak duyurunun yalnız birinde yapılmasına yol açacağı, dolayısıyla halkın katılım ve bilgilenme hakkına kısıtlama getirildiği, ayrıca (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi nedeniyle ilanın daha dar bir alanda yapılacağı, oysaki ilanın hem kaymakamlık hem de muhtarlık binasında yapılması gerektiği, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresi yönünden, izleme faaliyetlerinin bu rapor kapsamında yapılacağı, oysaki izleme faaliyetinin Bakanlığa hasredilmiş denetim yetkisi kapsamında olduğu ve bu haliyle denetim yetkisinin yeterlik yetkisi verilmiş kurum/kuruluşlara devredildiği, (ı) bendi yönünden, çevresel etki değerlendirmesinin, sadece projenin kapladığı alana göre yapılacağı, projenin etki alanının incelenmeyeceği, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresi yönünden, düzenleme ile entegre proje kapsamında olan ancak Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almayan ünitelerin değerlendirme dışı tutulduğu, (ş) bendi yönünden, yalnız gerçek kişilere yönelik düzenleme yapıldığı, tüzel kişilerin çıkarıldığı, bu haliyle tüzel kişilerin ÇED sürecine katılım hakkının engellendiği, (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi yönünden, doktrine ve yargısal içtihatlara göre mücbir sebebin unsurlarının dışsallık, önlenemezlik ve öngörülemezlik olduğu, ÇED kararlarının iptal sebebine bakıldığında idarenin veya davalı yanında müdahilin kusurundan kaynaklandığı, dolayısıyla idari yargı kararlarının önlenemez ve öngörülemez nitelikte olmadığı, (ee) bendi yönünden, proje bedelinin sadece proje sahibine doğuracağı masraflar üzerinden tanımlandığı, ancak projenin toplumsal maliyetinin de bulunduğu, (ff) ve (ıı) bentleri yönünden, her iki tanımda da "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerin izleme süreçlerine ve (ff) bendinde ayrıca "işletme ve işletme sonrasına" yer verilmediği, kapsamın daraltıldığı, 8. maddesinin; 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi yönünden, hukuki güvenlik ilkesine gölge düşüreceği, ÇED raporuna dair olumsuz görüş veren bir kurum veya kuruluşun komisyondan çıkarılmasına yol açacağı, ayrıca hangi koşullarda ekleme veya çıkarma yapılacağının belirsiz olduğu, idareye geniş takdir yetkisinin tanındığı, 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden, aynı fıkrada internette duyurulması zorunlu tutulmasına rağmen, diğer yöntemler için idareye takdir hakkı tanındığı, oysaki sürecin şeffaf yürütülebilmesi için uygun araçlarla duyurulmasının zorunlu olduğu, 10. maddesinin 2. fıkrası yönünden, önceki düzenlemeden farklı olarak komisyonun kapsam ve özel format belirleme yetkisinin kaldırıldığı, Bakanlık tarafından hazırlanan özel format nedeniyle ÇED sürecine katılımcılığın ortadan kaldırıldığı, bu haliyle tek tip formatlarla ÇED sürecinin yürütüleceği, 11. maddesinin 1. fıkrası yönünden, belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması nedeniyle ÇED raporunun iade edilmesi durumunda doğru kişi/kişilerin katılımıyla ÇED raporunun hazırlanması için öngörülen 30 günlük sürenin yetersiz olduğu, 12. maddenin 2. fıkrası ile 16. maddenin 3. fıkrasının (b) bendi yönünden, bu düzenlemeler ile kamu kurum ve kuruluşlarının görevlerini yerine getirmemesine meşru zemin hazırlandığı, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesinin asıl olduğu, uzmanlık alanına giren bir konuda görüş verilmemesi nedeniyle risklerin belirsizliğini koruyacağı, aktif bir değerlendirmenin yapılması gerektiği, 12. maddenin 3. fıkrası yönünden, gerekli görülen hallerde komisyon toplantılarının elektronik ortamda yapılabileceğine yönelik düzenleme ile ilgililerin toplantıya nasıl katılacağının belirsiz olduğu, ayrıca gerekli görülen haller ifadesinin belirsiz olduğu, bu konuda idareye geniş takdir yetkisinin verildiği, 14. maddenin 4. fıkrası ile 17. maddenin 1. fıkrası yönünden, mevcut durumda ÇED kararlarının askıda ve internette ilan edilerek ile duyurulduğu, oysaki anons yönteminin öngörülmemesi nedeniyle eksik düzenleme yapıldığı, 14. maddenin 6. fıkrası ile 17. maddenin 3. fıkrası yönünden, ÇED kararlarının geçersiz sayılmasını talep edecek ve neticede dava açacak kişileri ve sivil toplum örgütlerini engellemek için, söz konusu düzenlemelerle, yatırıma başlanılmamış projelerde ÇED kararının geçersiz sayılması için proje sahibinin başvurmasının koşul olarak sunulduğu, eksik düzenleme nedeniyle 17. maddesi yönünden, önceki Yönetmelikte "ÇED Gereklidir" kararı verilen projeler için 1 yıl içerisinde Bakanlığa başvuru yapılmaması durumunda kararın geçersiz olacağına yönelik düzenleme varken, yeni yönetmelikte bu konuda bir düzenleme yapılmaması nedeniyle belirsiz bir durumun doğmasına sebebiyet verildiği, projenin etki alanında kira ve satış oranlarının artması, göç vs. gibi sosyal ekonomik sürecin tetikleneceği, 18. maddesinin 1. ve 4. fıkraları yönünden, proje ilerleme raporuna göre izlemenin aslında denetim yetkisinin devri anlamına geldiği, daha önce verilen yargı kararlarına, anayasaya ve çevre kanununa aykırı olduğu, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi yönünden, ÇED raporundaki veya proje tanıtım dosyasındaki taahhütlere uyulmadığının tespit edilmesi halinde 1 yılı aşmamak üzere süre verilmesi ile hukuka aykırı bir faaliyetin belli bir süre devamına izin verildiği, ayrıca dayanağı Çevre Kanununun 15. maddesini aşan düzenlemeler içerdiği, 20. maddesi ile 24. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendi yönünden, kapasite artışına ilişkin düzenlemelerin sadece eşik değeri olan projelere özgülendiği, ayrıca eşik değeri olmayan projelerde her türlü değişikliğe ilişkin sürecin Bakanlıkça yönetileceği ve bu durumun kapasite artışına ilişkin durumu da düzenlediği, yine bu düzenlemelerin, kapasite artışı yapılan eşik değeri olmayan bir projenin ÇED sürecinin kısaltılmasını sağlayacağı, daha önceki yargı kararlarında kapasite artışına ilişkin yöntemin Bakanlığın takdirine bırakılmaması gerektiğinin vurgulandığı, ancak yeni yönetmelikte bu uygulamaya devam edildiği, 23. maddesi yönünden, çevreyle ilgili olumsuz etkiler bakımından askeri-sivil ayrımının olmadığı, dolayısıyla askeri projelerin, çevresel etkilerin değerlendirilmesine yönelik kurallardan ayrılmasını gerektiren bir yönünün olmadığı, 24. maddesi yönünden, söz konusu düzenleme ile bazı projelerin ÇED sürecine ilişkin yöntemin Bakanlıkça belirleneceğinin öngörüldüğü, dolayısıyla maddede tanımlanan projelerin istisna rejimine tabi tutulduğu, oysaki, bu projelerin diğer projeler için öngörülen ÇED sürecinden ayrı tutulmasını gerektiren bir yönünün olmadığı, böylelikle birçok sürecin idarenin takdir yetkisine bırakıldığı, 25. maddesinde yer alan "bu yönetmeliğe tabi" ibaresi yönünden, düzenlemenin entegre bir projenin Yönetmeliğe tabi olmayan faaliyetlerinin ÇED sürecinin dışında tutulmasına neden olduğu, 28. maddesi yönünden, Çevre Kanununda konuya ilişkin usul ve esasların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirleneceğine yönelik hüküm getirilmiş iken, ÇED sürecine ilişkin usul ve esasların ÇED Yönetmeliğinin dışında bir düzenleyici işlemle düzenlenmesinin hukuka aykırı olduğu, geçici 1. maddesi yönünden, kanunların ilke olarak yürürlüğe girdikten sonraki olaylara uygulanacağı, ancak bu düzenlemenin tamamen belirsizlik içerdiği, lehe olan hükümlerin uygulanması hususunun ceza yargılamasına özgü olduğu, Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendi ile Ek-2 listesinin 1. maddesindeki düzenleme nedeniyle 500 ton/gün altında kalan taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projelerinin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kaldığı, Ek-1 listesinin 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresinde eşik değerin yüksek olduğu, bu değerin altında kalan çevresel etkileri yüksek olan projelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmemesi sonucunu doğuracağı, Ek-1 listesinin 10. maddesinin (ç) bendi ile Ek-2 listesinin 28. maddesinin (h) bendinde “Denize cepheli” kriterinin öngörülmesinin hukuka aykırı olduğu, denize cepheli olmayan tesislerin ÇED kapsamı dışında kaldığı bırakıldığı, Ek-1 listesinin 13. maddesinde yer alan göl hacminin yetersiz bir kriter olduğu, göl alanının boyutunun da çevre ile etkileşim açısından önemli olduğu, bu nedenle göl yüzey alanı için de uygun bir sınır değerin belirlenmesi gerektiği, Ek-1 listesinin 15. maddesi ile Ek-2 listesinin 51. maddesinde eşik değerlerin yükseltilerek mülga Yönetmeliğe tabi olan projelerin, ÇED Yönetmeliği kapsamı dışına alındığı, Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendinde yer alan yüzey alanı kriteri yerine maden işletme ruhsat alanının dikkate alınması gerektiği, mevcut düzenleme ile projenin kapasitesi düşük gösterilerek ÇED raporu hazırlama yükümlülüğünden kaçınıldığı, Ek-2 listesinin 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresi ile eşik değer getirilmesinin bilimsel bir dayanağının olmadığı, Ek-2 listesinin 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresi ile 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresinde eşik değerin çok yüksek belirlendiği, söz konusu eşik değerin altındaki projelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmemesine yol açacağı, Ek-2 listesinin 30. maddesinde yer alan konut projelerine Ek-1 listesinde yer verilmediği gibi, bu düzenlemede nesnel bir gerekçeye yer verilmeksizin eşik değerin yükseltildiği, Ek-2 listesinin 38. maddesi ile mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak olan HES'lerin ÇED sürecine tabi olmadığı, oysaki tüm HES'lerin ÇED sürecine tabi olması gerektiği, Ek-2 listesinin 39. maddesi ile jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması projelerinin ÇED süreci dışında tutulduğu, Anayasa Mahkemesinin E:2006/99 sayılı dosyasında verilen karar gereği söz konusu projelerin, ÇED süreci dışında tutulmasının hukuka aykırı olduğu, Ek-2 listesinin 42. maddesinde yer alan göl hacmi kriterinin yetersiz olduğu, eşik değer belirlenmesinin hukuka aykırı olduğu, ayrıca rekreasyon amaçlı yapılan baraj ve göletlerin ÇED Yönetmeliği dışında tutulmasının da hukuka aykırı olduğu, Ek-2 listesinin 44. maddesinin (b) bendinin, akarsu yataklarında düzenleme yapılmasına dair projelerin alt eşik değerinin yüksek olduğu, bu projeler kapsamında yapılan uygulamaların çevresel felaketlere yol açtığı, bu nedenle eşik değerin ya düşürülmesi ya da tamamen kaldırılması gerektiği, Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendinde, blok mermer ve dekoratif taşların eşik değerinin yükseltildiği, Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendinde, maden aramayla ilgili bazı yöntemlerin ÇED Yönetmeliği dışında tutulmasının Anayasaya aykırı olduğu, Ek-2 listesinin 53. maddesinde yer alan faaliyetin çevre ve insan sağlığı açısından risk içerdiği, dolayısıyla Ek-1 listesinde yer alması gerektiği, Ek-2 listesinin 55. maddesinde yer verilen tarım alanlarına yönelik projelerin Ek-1 listesinde yer alması gerektiği, Ek-3 listesinin 3. bölümünde “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin yer almadığı, Ek-1 listesinin; 3. maddesinin (ç) bendinde “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresine, 5. maddesinde "Asbestin çıkartılması" ibaresine, 8. maddesinde "parlayıcı" ibaresine, 9. maddesinde "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projesine, 25. maddesinde "b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" projesine, Ek-2 listesinin; 7. maddesinde "parlayıcı" ibaresine, 45. maddesinde "c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının depolanması ile ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların depolandığı tesisler" ilişkin düzenlemelere 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer verilmemesinin nesnel bir gerekçesinin olmadığı, Ek-2 listesinin; 36. maddesinde yer alan "Alışveriş merkezleri", 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri", 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan)" ve 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projelerine ise Ek-1 listesinde de yer verilmemesinin nesnel bir gerekçesinin olmadığı belirtilerek EK-1 ve EK-2 listelerinin tamamının iptali ile dava konusu Yönetmeliğin 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin dayanağı durumundaki 2872 sayılı Çevre Kanununun 15. maddesinin 1. ve 2. fıkralarının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali için, ilk iki fıkranın iptali durumunda ise aynı maddenin 3. ve 4. fıkralarının da uygulanabilirliğini yitirdiği belirtilerek iptali gerektiği ayrıca 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 47. maddesiyle 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesine eklenen “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek, düzenlemelerin iptali istenilmiştir.
DAVALININ SAVUNMASI : Davalı idare tarafından, usule ilişkin olarak; davacıların menfaatlerinin etkilenmediği, davanın ehliyet yönünden reddine karar verilmesi gerektiği, davanın süresinde açılıp açılmadığı araştırılarak, süresinde açılmadığının anlaşılması halinde davanın süre aşımı nedeniyle reddine karar verilmesi gerektiği, esasa ilişkin olarak; Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresi yönünden herhangi bir değişiklik yapılmadığı, önceki Yönetmelikte de aynı şekilde yer aldığı, (b) bendinde yer alan “veya” ibareleri yönünden, valilik yerine çevre şehircilik il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresi yönünden, herhangi bir değişiklik yapılmadığı, önceki Yönetmelikte de aynı şekilde yer aldığı, (ı) bendi yönünden, düzenleme ile Yönetmelikte etki alanı tanımına ayrıca yer verildiği, değerlendirme yapılacak alanın daraltılmasının amaçlanmadığı, aksine, yatırımcılara geniş bir hareket alanının bırakılmak istenilmediği, ayrıca düzenlemenin ÇED kararı sonrasında alınacak izinlere konu saha kısıtlanmak suretiyle ilgili kurumlara yol gösterici mahiyette olduğu, böylece ÇED kararından sonra daha geniş alanları kullanma isteğinin önüne geçildiği, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresinin, entegre projelerle ilgili düzenlemenin mülga Yönetmelikle tamamen aynı olduğu, söz konusu düzenleme ile de entegre proje maddesinden yola çıkılarak tanımlar arasında da yer verildiği, aynı anda, aynı alanda, aynı türden veya birbirinin mütemmim cüzü olan birden fazla proje planlandığında biri Yönetmelik kapsamında diğer Yönetmeliğin kapsamı dışında olsa dahi tek ÇED raporu veya proje tanıtım dosyasının istenebileceği, eksik düzenleme nedeniyle (ş) bendi yönünden, Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre halkın, gerçek kişiler için kullanılan bir terim olduğu, odaların, tüzel kişilerin ÇED sürecinin dışına çıkarılması veya halkın görüşlerini belirtmesi aşamasında görüş vermesinin engellendiği anlamına gelmediği, tüzel kişilerin yazılı görüş iletmesi veya toplantılarda görüş ifade etmesini engelleyici bir düzenlemenin olmadığı, (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi yönünden, bu düzenlemeye yargı kararı gereği İdari Yargılama Usulü Kanununun 28. maddesi uyarınca faaliyetin yapılmasının mümkün olmadığı ancak sonrasında yürütmenin durdurulması kararının kalkması veya davanın esastan reddi gibi durumlarda yargılama aşamasında geçen sürenin belgenin geçerlilik süresine eklenmesinin mümkün olabilmesi amacıyla mücbir sebep tanımında yer verildiği, (ee) bendi yönünden, Yönetmelikte proje bedeline bir takım sonuçlar bağlanmış iken, proje bedelinin hangi kalemlerden oluştuğunun belirtilmediği, düzenleme ile bu eksikliğin giderildiği, oluşabilecek risklere karşı alınan bedel olmadığı, (ff) ve (ıı) bentler yönünden, proje ilerleme raporu tanımında anlam düşüklüğünün düzeltildiği, proje ilerleme raporunun taahhütlerin izlenmesine altlık teşkil ettiği, tesis işletmeye geçtikten sonra "denetim"in devreye girdiği, denetim tanımı ile oluşan mükerrerliğin ortadan kaldırılmasının amaçlandığı, 8. maddenin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi yönünden, olumsuz görüş verilmesi durumunda Yönetmeliğin 5. maddesinin 2. fıkrası gereği ÇED sürecinin sonlandırıldığı, hatta 14. maddenin 3. fıkrası gereği ÇED Olumsuz kararının verildiği, e-ÇED sistemi takip edilebilir olduğundan, kurum görüşleri sisteme yüklendiğinde eş zamanlı olarak kolaylıkla erişim sağlanabildiği, diğer taraftan bazı durumlarda kurum görüş verdiğinde ayrıca diğer kurumun da görüşünün alınması önerisinde bulunduğu, dolayısıyla söz konusu maddenin dinamik olan sürece katkısının olduğu, 8. maddenin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden, birçok yöntemle bilgilendirmenin yapılacağı, halkın sürecin başlatılması ile ilgili bilgilendirilmesinin daha net olarak tanımlandığı, ancak düzenlemenin bilgilendirme hakkını kısıtlayıcı bir özellik taşımadığı, duyuru yöntemi olarak sadece internetin seçilmediği, halkın katılımının sağlanmasına yönelik yöntemlerin seçildiği, 10. maddesinin 2. fıkrası yönünden, kapsam ve özel format belirleme toplantısına ilişkin düzenlemenin en son 2008 tarihli ÇED Yönetmeliğinde olduğu, değişiklikle sadece anlam düşüklüğünün giderildiği, 11. maddesinin 1. fıkrası yönünden, 30 günlük sürenin ÇED raporunun tamamının hazırlanması için değil, ilgili uzmanca yine ilgili bölümün revize edilmesi için verilen bir süre olduğu ve dolayısıyla yeterli olduğu, 12. maddenin 2. fıkrası ile 16. madddenin 3. fıkrasının (b) bendi yönünden, düzenlemede değişiklik yapılmadığı ve aynı yönde mülga Yönetmelikte yer alan maddelerin iptali istemiyle Danıştay Altıncı Dairesinin E:2019/2505 ve E:2019/2506 sayılı dosyalarında açılan davaların (sırasıyla) anılan Dairenin 20/10/2021 tarih ve K:2021/11622 sayılı kararı ile 20/10/201 tarih ve K:2021/11623 sayılı kararlarıyla reddine karar verildiği, 12. maddenin 3. fıkrası yönünden, mücbir sebep gibi haller nedeniyle öngörüldüğü, ayrıca gelişen teknolojiye bağlı olarak dijital ortamda da yapılmasının alternatif olarak eklendiği, ilgililerden kaçırılan toplantıların yapılması gibi bir amacın olmadığı, toplantılar ne şekilde düzenlenirse düzenlensin toplantının yeri, saati, katılım ile ilgili detayların internet sitesinde yayımlandığı, toplantılara ilişkin duyurulara erişimin sağlandığı, 14. maddesi 4. fıkrası ile 17. maddenin 1. fıkrası yönünden, davacının mülga Yönetmeliğin 17. maddesinin 2. fıkrasından bahsettiği, oysaki yeni düzenlemenin 17. maddenin 1. fıkrasında yer aldığı, anonsun sadece sözlü, ilanın ise hem yazılı hem sözlü duyuruyu ifade ettiği, halkı bilgilendirmeye yönelik tüm toplantıların duyurulması için anons dahil olmak üzere birçok yöntemin uygulandığı, ancak ÇED kararlarının duyurularının ise sadece internet ilanı ve askıda ilanla yapıldığı, anons ile insanları sürece, toplantılara davet etmek amaçlanmışken, askıda ilanla yazılı olarak tebliğin amaçlandığı, düzenlemelerin demokratik hakların kullanılmasına engel olmadıkları, 14. maddenin 6. fıkrası ile 17. maddenin 3. fıkrası yönünden; ÇED kararı verildikten sonra yatırımcının ekonomik veya başka sebeplerle projenin yapımından vazgeçtiği durumlarda bilgilendirme zorunluluğunun sona ermesi için geçersizliğin tespitini isteyebildiği, böylece belgenin getirdiği hak ve yükümlülüklerin de sona erdiği, eksik düzenleme nedeniyle 17. maddesi yönünden, önceki Yönetmelikte anılan maddenin son fıkrası uyarınca ÇED raporu hazırlama zorunluluğunun 1 yıl geçince kalktığı yönünde eksik/hatalı değerlendirmelere yol açtığı, mevcut düzenleme ile şartlar değişmedikçe 1 yıl geçse bile proje tanıtım dosyası ile başvuru yapılmasının önüne geçildiği, 18. maddesinin 1. ve 4. fıkraları yönünden; öncelikli olarak anlam düşüklüğünün giderildiği, başlığın denetim olarak değiştirildiği, kontrol kelimesi de bırakılarak metinde etkinliğin artırıldığı, denetim yetkisinin devrinin söz konusu olmadığı, taahhüde aykırılık durumunda yaptırım uygulanabildiği, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi yönünden, ÇED Yönetmeliğinde de, Çevre Denetimi Yönetmeliğinde de Çevre Kanununda hükmedilen düzenlemelere yer verildiği, dolayısıyla ÇED Yönetmeliğinin, Çevre Denetim Yönetmeliğinin ve Çevre Kanununun birebir uyumlu olduğu, 20. madde ile 24. maddesinin (e) bendi yönünden, 20. maddenin 1. fıkrasının yargı kararına uygun düzenlendiği, 24. maddenin 1. fıkrasının (e) bendinin ise mülga ÇED Yönetmeliklerinde de aynı şekilde düzenlendiği, 23. maddesi yönünden, mülga ÇED Yönetmeliklerinde aynı maddenin bulunduğu, Jandarma Genel Komutanlığı İçişleri Bakanlığına bağlandığından Komutanlık tarafından yapılması planlanan projeler bakımından da İçişleri Bakanlığı görüşünün alınması hususuna yer verildiği, 24. maddenin diğer bentleri yönünden, mülga ÇED Yönetmeliğinde de genel olarak aynı düzenlemelerin olduğu, maddede lokal değişiklikler yapıldığı ve arge çalışmalarının da bu madde kapsamında özel hükümlere dahil edildiği, 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresi yönünden, mülga ÇED Yönetmeliklerinde de aynı şekilde yer aldığı, ÇED Yönetmeliğine tabi projenin yapılmasının planlanması sırasında EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer almasa dahi, entegre proje kapsamında olan bütün ünitelerin değerlendirmeye alındığı ve çevresel etkilerinin birlikte değerlendirildiği, bu düzenlemenin amacının, entegre olan projelerden birinin ÇED Yönetmeliğinin EK-1 listesine ve diğerinin ise ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesine dahil proje olması durumunda her iki projenin Ek-1 listesinde yer alan projeler için öngörülen prosedüre göre değerlendirilmesinin sağlamak olduğu, benzer şekilde biri ÇED Yönetmeliğinin kapsamı dışında, diğeri ise ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesine dahil bir proje olması durumunda, her iki projenin Ek-2 listesinde yer alan projeler için öngörülen prosedüre göre değerlendirileceği, 28. maddesi yönünden, idarenin düzenleme yetkisinin bulunduğu, ÇED Yönetmeliğinin doğru bir şekilde uygulanmasını göstermek, uygulamada birlik sağlamak amacıyla usul ve esasların, tebliğ ile düzenlenebileceği, eğitim vs. yapabileceği, geçici 1. maddesi yönünden, geçiş sürecine ilişkin hükümler getirilmesinin yasal dayanağının bulunduğu, EK-1 Listesinin 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresi ile Ek-2 listesinin 1. maddesi yönünden, Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendinde yer alan düzenlemenin mülga ÇED Yönetmeliğinde de aynı şekilde yer aldığı, Ek-2 listesinin 1. maddesinde ise 50 ton/gün alt sınırının Yönetmelikten çıkarılmasının amaçlanmadığı, Resmi Gazetede yayımlanma öncesi dizgide sehven kaldırıldığı, uygulamada 50 ton/gün alt sınırına dikkat edildiği, EK-1 Listesinin 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresi yönünden, mülga ÇED Yönetmeliklerinde de aynı şekilde yer aldığı ve dava konusu edilmediği, EK-1 Listesinin 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi ile Ek-2 listesinin 28. maddesinin (h) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi yönünden, alt sınırın düşürüldüğü ve kısıtın artırıldığı, yat üretiminin karada kapalı hangarlar içerisinde gerçekleştirildiği, dolayısıyla bu tesislerin her türlü atığının ve çevresel etkisinin nispeten kontrol altına alınabildiği, ÇED'in kirletici vasfı yüksek tesisler için öngörüldüğü dikkate alındığında, kapalı hangar içerisinde gerçekleşen bir faaliyet için EK-2 sürecinin uygulanmasının ve duruma göre ÇED Gereklidir kararının verilmesinin uygun olduğu, karada üretim yapan tesislerin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kalmadığı, nitekim Ek-2 listesinin 28. maddesinin (ğ) bendinde, karada 5 metre ve üzerinde yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesislere yer verildiği, eksik düzenleme nedeniyle Ek-1 listesinin 13. maddesi yönünden, alan bazlı bir değerlendirmeye gerek olmadığı, zira göl hacmi ile ilgili eşik değerin düşürüldüğü, buna göre göl hacmi 1 milyon m3 üzeri olan tüm baraj veya göletler için ÇED raporu hazırlanmasının öngörüldüğü, bu projelerin EK-2 listesi kapsamına dahi bırakılmadığı, Ek-1 listesinin 15. maddesi ile Ek-2 listesinin 51. maddesi yönünden, atık su arıtma tesislerinin çevreci yatırımlar olduğu, kapasitesi ne olursa olsun nihai hedefin kirlenmiş suların arıtılmasına yönelik olduğu, TÜİK verilerine göre 50.000 m³/gün kapasitesine sahip ilçe sayısının azaldığı, köy/belde statüsüne dönüştüğü, müsilaj sorunu dikkate alındığında, atık su arıtma tesislerinin ivedilikle devreye alınması gerektiği, söz konusu projelerin AB ÇED müktesabatında dahi yer almadığı, nüfus değişimleri, çevresel koşullar dikkate alınarak eşik değerin yeniden düzenlendiği, Ek-2 listesinin 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresi yönünden, uygulamada endüstriyel ölçekte yapılan üretimlerin 2 ton/günün çok üzerinde olduğu, kırsal bölgedelerde de (ev ortamında) küçük ölçekli tesislerde sabun üretildiği, bu nedenle endüstriyel üretimle lokal üretimin ayrılmasının gerekli görüldüğü, Ek-2 listesinin 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresi yönünden, mülga ÇED Yönetmeliğindeki tanımda yer alan "betopan"ın ticari bir marka olduğundan revize edildiği, ayrıca tek bir üretim kapasitesinin bütün faaliyetlere uygulanabilir olmaması nedeniyle maddenin alt bentler halinde düzenlendiği, Ek-2 listesinin 30. maddesi yönünden, toplu konut projelerinin çevresel etkilerinin bir sanayi tesisinin, atık bertaraf tesisinin veya maden ocağının çevresel etkilerine göre daha sınırlı olduğu, alınması gerekli tedbirlerin, bertarafın, yönetimin daha kolay olması sebebiyle anılan projelere EK-1 sürecinde yer verilmediği, ayrıca Ek-2 listesinde yer alan projenin eşik değerinin yükseltilmesinin, ülkemizin aktif fay hatları üzerinde yer alması nedeniyle güvenli sağlıklı konutların üretilmesinin ivedilikle gerekli olduğundan kaynaklandığı, Ek-2 listesinin 38. maddesi yönünden, mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak HES'ler bakımından ayrı süreç öngörüldüğü, bunun dışındaki tüm HES'lerin Ek-1 de yer aldığı, Ek-2 listesinin 39. maddesi yönünden, mülga ÇED Yönetmeliğinde de Ek-2 listesinde yer alan projelerin yine Ek-2 listesinde bırakıldığı, enerji üretimine yönelik projelerin tamamına Ek-1 listesinde yer verildiği, Ek-2 listesinin 42. maddesi yönünden, eşik değerin düşürülerek daha sıkı koşullara bağlandığı, böylece daha fazla göletin kapsama alındığı, Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden, yapılan düzenleme ile mermer faaliyetlerinin diğer madencilik faaliyetlerinden ayrı tutulmayarak Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendinde yer alan "25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde planlanan açık işletmeler" kapsamında değerlendirildiği, dolayısıyla söz konusu maddede sayalama tesislerine ilişkin eşik değere yer verildiği, Ek-2 listesinin 53. maddesi yönünden, ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında olan bu tür projelerin ilk defa dava konusu Yönetmelikle kapsama alınması nedeniyle herhangi bir hukuka aykırılık bulunmadığı, Ek-2 listesinin 55. maddesi yönünden, bu tür projelere 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer verilmiş iken, 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinden tamamen çıkarılması yargı kararıyla hukuka aykırı bulunduğundan, mevcut düzenleme ile yeniden ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde madde başlığı değiştirilmek suretiyle yer verildiği, Ek-1 listesinin 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresine dava konusu Yönetmelikte yer verilmemesi bakımından, AB ÇED Direktifinde buna ilişkin bir hususun yer almaması ve yapılan revizyon çalışmalarında Türkiye Atom Enerjisi Kurumu tarafından terim değişikliğinin önerilmesi nedeniyle Yönetmelikte yer verilmediği, EK-1 listesinin 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkartılması" ibaresine dava konusu Yönetmelikte yer verilmemesi bakımından, asbestin çıkarılmasının kanunen yasak olması nedeniyle yer verilmediği, ancak geçmişte asbest içeren yapı malzemeleri vb. kullanılarak imalat yapıldığından bu maddede sadece asbest içeren ürünleri işleme veya dönüştürme tesisleri şeklinde düzenleme yapıldığı, Ek-1 listesinin 8. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresi ile Ek-2 listesinin 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine dava konusu Yönetmelikte yer verilmemesi bakımından, AB ÇED Direktifinde parlayıcı tanımına yer verilmediği, dolayısıyla o mevzuatla uyumlu hale getirmek için bu tanıma yer verildiği, literatürde parlayıcı madde adı altında üretimi yapılan bir kimyasalın bulunmadığı, patlayıcı maddelerin infilakının parlayıcı özelliğini de içerdiği, Ek-1 listesinin 9. maddesinden çıkarılan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projelerine dava konusu Yönetmelikte yer verilmemesi bakımından, yeni Yönetmelikte söz konusu maddede tüm otoyolları ve karayolları projelerine yer verildiğinden çıkarılan projelerin bu kapsamda değerlendirilebileceği, Ek-2 listesinin 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri"ne dava konusu Yönetmeliğin EK-1 listesinde de yer verilmemesi bakımından, uygulamada yapılan ÇED başvuruları dikkate alındığında, eşik değer kapsamında muhtemel çevresel etkilerin değişmeyeceğinin öngörüldüğü, bu nedenle eşik değer kaldırılarak, bu projelerin tamamının Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verildiği, Ek-2 listesinin 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan" projesine dava konusu Yönetmeliğin EK-1 listesinde de yer verilmemesi bakımından, ÇED Yönetmeliğinin ilk defa yürürlüğe girdiği tarihten bu yana söz konusu projelerle ilgili Yönetmeliğin Ek-1 listesi kapsamında bir başvurunun olmadığı, Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projesine, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 listesinde de yer verilmemesi bakımından, çevresel açıdan sadece toz ve gürültü etkileri olan kırma, eleme faaliyetlerinin cevher hazırlama işlemi olduğu ve konuya ilişkin Genelge gereği kapalı ortam içerisinde çalışmaları istenildiğinden EK-1 listesinde yer almasına gerek bulunmamakla birlikte, proje bazlı olarak çevresel etkilerinin daha detaylı incelenmesine karar verildiği durumda zaten ÇED Gereklidir kararı verilebileceği, dolayısıyla dava konusu düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ : ... DÜŞÜNCESİ : 22/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresi, (b) bendinde yer alan (ilk) "veya” ibaresi (... projeden etkilenecek "veya" etkilenmesi muhtemel ...), (ı) bendi, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresi, (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi, (ee) ve (ıı) bentleri, 10. maddesinin 2. fıkrası, 11. maddesinin 1. fıkrası, 12. maddesinin 3. fıkrası, 14. maddesinin; 4. ve 6. fıkraları, 17. maddesinin 1. ve 3. fıkraları ile eksik düzenleme nedeniyle tamamı, 18. maddesinin; 1. ve 4. fıkraları, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi, 20., 23. ve 24. maddeleri, 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresi, 28. maddesi, geçici 1. maddesi, Ek-1 Listesinin; 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresi, 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresi, 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresinin, 13. maddesi, 15. maddesi, 25. maddesinin (a) bendi, Ek-2 listesinin; 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresi, 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresi, 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresi, 28. maddesinin (h) bendinin “Denize cepheli” ibaresi, 38. maddesi, 42. maddesinde yer alan; "Göl hacmi 1 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler" kısmı, 44. maddesinin (b) bendinin, 45. maddesinin (d) bendinde yer alan; "Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, (...) vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" kısmı, 51. maddesi, 53. maddesi, 55. maddesi, “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksikliği nedeniyle Ek-3 listesinin 3. bölümü ile Ek-1 listesinin; 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresi, 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkartılması" ibaresi, 8. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresi (Dava dilekçesinde sehven Ek-1 listesinin 7. maddesi olarak belirtilmiştir.), 9. maddesinden çıkarılan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projesine, 25. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 27. maddesi) çıkarılan "b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" projesine, Ek-2 listesinin; 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 45. maddesinden çıkarılan "c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının depolanması ile ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların depolandığı tesisler" ilişkin düzenlemelere 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer verilmemesi ile Ek-2 listesinin; (30. maddesinde yer alan eşik değerin artırılması yanında) 30. maddesinde yer alan "Konut projeleri", 36. maddesinde yer alan "Alışveriş merkezleri", 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri", 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan)" projelerine Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yönünden aşağıda yer verilen gerekçelerle davanın reddine; 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresinin, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresinin, (ş) bendinin, (ff) bendinin, 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesinin, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 12. maddesinin 2. fıkrasının, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinin, (Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislere yönelik projeler bakımından) eksik düzenleme nedeniyle Ek-1 listesinin 25. maddesinin, Ek-2 listesinin; 1., 30. ve 39., maddeleri ile 42. maddesinde yer alan "rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç" ibaresinin, 45. maddesinin (b) ile (d) bendinde yer alan "karot, kırıntı ve numune alma" ibaresinin ise aşağıda yer verilen gerekçelerle iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI : ... DÜŞÜNCESİ : Dava, 29/07/2022 günlü, 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresinin, (b) bendinde yer alan “veya” ibarelerinin, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresinin, (ı) bendinin, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresinin, (ş) bendinin, (bb) alt bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresinin, (ee), (ff) ve (ıı) alt bentlerinin, 8. maddesinin; 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesinin, 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 10. maddesinin 2. fıkrasının, 11. maddesinin 1. fıkrasının, 12. maddesinin; 2. ve 3. fıkralarının, 14. maddesinin; 4. ve 6. fıkralarının, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinin, 17. maddesinin 1. (Dava dilekçesinde sehven 2. fıkra olarak belirtilmiştir.) ve 3. fıkraları ile eksik düzenleme nedeniyle tamamının, 18. maddesinin; 1. ve 4. fıkralarının, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin, 20. maddesinin, 23. maddesinin, 24. maddesinin, 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresinin, 28. maddesinin, geçici 1. maddesinin, EK-1 Listesinin; 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresinin, 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresinin, 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresinin, 13. maddesinin, 15. maddesinin, 25. maddesinin (a) bendinin, Ek-2 listesinin; 1. maddesinin, 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresinin, 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresinin, 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresinin, 28. maddesinin (h) bendinin “Denize cepheli” ibaresinin, 30. maddesinin, 38. maddesinin, 39. maddesinin, 42. maddesinin, 44. maddesinin (b) bendinin, 45. maddesinin (dava dilekçesinin içeriğinde bu bent yönünden de itiraz edildiği anlaşıldığından) (b) bendi ile (d) bendinin, 51. maddesinin, 53. maddesinin ve 55. maddesinin, “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksikliği nedeniyle Ek-3 listesinin 3. bölümü ile Ek-1 listesinin; 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresine, 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkartılması" ibaresine, 8. maddesinden (Dava dilekçesinde sehven Ek-1 listesinin 7. maddesi olarak belirtilmiştir.) (mülga Yönetmeliğin 7. maddesi) çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 9. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 8. maddesi) çıkarılan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projesine, 25. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 27. maddesi) çıkarılan "b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" projesine, Ek-2 listesinin; 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 45. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 49. maddesi) çıkarılan "c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının depolanması ile ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların depolandığı tesisler" ilişkin düzenlemelere 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer verilmemesi nedenleri ile Ek-2 listesinin; 30. maddesinde yer alan "Konut projeleri", 36. maddesinde yer alan "Alışveriş merkezleri", 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri", 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan)" ve 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler", projelerine ise Ek-1 listesinde de yer verilmemesi nedenleriyle EK-1 ve EK-2 listelerinin tamamının iptali, dava konusu Yönetmeliğin 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin dayanağı 2872 sayılı Çevre Kanununun 15. maddesinin 1. ve 2. fıkralarının Anayasaya aykırılığı olduğu ileri sürülerek iptali için, ilk iki fıkranın iptali durumunda ise aynı maddenin 3. ve 4. fıkralarının ise uygulanabilirliğini yitirdiği belirtilerek iptali ile 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 48. maddesiyle 4/6/1985 günlü, 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesine eklenen “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulması istemiyle açılmıştır. Davalı idarenin ehliyet ve süre itirazı yerinde görülmemiştir. 2872 sayılı Çevre Kanununun 15. maddesinin 1. ve 2. fıkralarının Anayasaya aykırılık iddiası ciddi görülmemiştir. 2872 sayılı Çevre Kanununun 10. maddesinde dayanılarak hazırlanan ve 29/07/2022 günlü, 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 29. maddesi ile 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin birinci fıkrasının iptali istenilen bentleri yönünden; - a) Anons: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, ilgili belediyeler ve muhtarlıklarca yapılan sesli duyuruyu, b) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu, ifade edeceği yolundaki hükümlerde yer alan "veya" ibarelerinin iptali istenilmektedir. ÇED süreci hakkında yapılacak duyurulara yönelik düzenlemelerle projeden doğrudan etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın bilgilendirilmesi ve katılımının sağlanması amaçlanmış olduğundan, fıkranın (a) bendinde ve (b) bendinin ilk cümlesinde yer alan "veya" ibarelerinde Anayasa ve Çevre Kanununda yer alan, çevrenin korunması konusunda halkın sürece etkin katılımının sağlanması kurallarına ve hukuka aykırılık görülmemiştir. Fıkranın (b) bendinin ikinci cümlesinde yer alan "veya" ibaresine gelince; Dava konusu Yönetmelikle yürürlükten kaldırılan ÇED Yönetmeliğinde askıda ilanın; valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında yapılacağı düzenlenmişken dava konusu düzenleme ile köy odası ibaresi kaldırılarak takdir yetkisi kaymakamlık veya muhtarlık binası şeklinde belirlenmiştir. Davalı idare tarafından, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı belirtilmiş ise de, projelerin özellikle kırsal bölgelerde yapıldığı dikkate alındığında, bu bölgelerde yaşayan halkın ÇED sürecine etkin katılımının sağlanabilmesi için ilanın muhtarlık binalarında da yapılması gerektiği sonucuna varıldığından, düzenlemede yer alan "veya" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır. - ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" yönünden; Bent hükmünde: Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel etki değerlendirmesi başvuru dosyası, çevresel etki değerlendirmesi raporu, proje tanıtım dosyası, proje ilerleme raporu hazırlamak ve sunmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları, ifade edeceği düzenlenmiştir. Çevre Kanununun "Denetim, bilgi verme ve bildirim yükümlülüğü" başlıklı 12. maddesinde "Bu Kanun hükümlerine uyulup uyulmadığını denetleme yetkisi Bakanlığa aittir. Gerektiğinde bu yetki, Bakanlıkça; il özel idarelerine, çevre denetim birimlerini kuran belediye başkanlıklarına, Denizcilik Müsteşarlığına, Türkiye Çevre Ajansına, Emniyet Genel Müdürlüğüne, Jandarma Genel Komutanlığına ve Sahil Güvenlik Komutanlığına (…) devredilir. Denetimler, Bakanlığın belirlediği denetim usûl ve esasları çerçevesinde yapılır." hükmüne yer verilmiştir. Anılan maddenin denetim yetkisinin Bakanlıkça devredilebileceği kurum ve kuruluşların sayıldığı 2. cümlesinde yer alan " veya Bakanlıkça uygun görülen diğer kurum ve kuruluşlar " ibaresi Anayasa Mahkemesi'nin 15.01.2009 günlü, E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararıyla, denetleme yetkisinin hangi kurum ve kuruluşa devredileceğinin Yasa'da açıkça belirtilmeksizin Bakanlığın takdirine bırakılmasının, Anayasa'nın 7. ve 123. maddelerine aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmiştir. Dava konusu yönetmeliğin 4. maddesinin birinci fıkrasının ö) bendinde denetimin, gerçekleştirilmesi planlanan projeye dair "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı alındıktan sonra, inşaat öncesi, inşaat, işletme ve işletme sonrası dönemine ilişkin, kararın verilmesine esas teşkil eden şartlar doğrultusunda yürütülüp yürütülmediğinin tespit edilmesine yönelik çalışmaların bütününü ifade ettiği belirtilmiştir. Yönetmelikte "proje ilerleme raporu", ÇED olumlu kararı alındıktan sonra, yatırımın inşaat öncesi ve inşaat dönemine ilişkin gelişmeleri içeren rapor olarak tanımlanmıştır. Çevre Kanununda, çevresel etki değerlendirmesinin, gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları ifade ettiği; dava konusu yönetmeliğin 4/1-m maddesinde, çevresel etki değerlendirme sürecinin, gerçekleştirilmesi planlanan projenin çevresel etki değerlendirilmesinin yapılabilmesi için, başvuru, inşaat öncesi, inşaat, işletme ve işletme sonrası çalışmaları kapsayan süreci ifade ettiği hükme bağlanmıştır. Yukarıda yer verilen düzenlemeler uyarınca, çevresel etki değerlendirme sürecinde projeler için başvuru, rapor ve tanıtım dosyalarına yönelik hazırlık aşaması, belgelerin incelenmesi sonucunda projenin onaylanması aşaması ve proje onayından sonra da projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünün yapılarak kanun ve ilgili yönetmelik hükümlerine uyulup uyulmadığının belirlenmesi, yani denetim aşaması yer almaktadır. Proje denetiminin inşaat öncesi, inşaat, işletme ve işletme sonrası döneme ilişkin çalışmalar bütününü içermesi nedeniyle, yatırıma ilişkin gelişmelerin yer aldığı proje ilerleme raporlarında yer verilen bilgilerin de değerlendirilerek denetimin gerçekleştirildiği anlaşıldığından, proje ilerleme raporlarının denetime yönelik çalışmalar bütünü içerisinde yer aldığı, Bakanlık tarafından yapılacak olan denetimin asli unsurlarından olduğu, dolayısıyla proje ilerleme raporlarının denetim sürecinden bağımsız olarak kabul edilmesine olanak bulunmadığı sonucuna varılmış olup, idarenin kanuniliği ilkesi gereği denetime yönelik bu raporları hazırlama yetkisinin de kanunda yer alan kurum ve kuruluşlar tarafından kullanılabileceği açıktır. Bu durumda, Çevre Kanununa göre, bu kanun hükümlerine uyulup uyulmadığını denetleme yetkisi Bakanlık ve kanunda açıkça belirtilen kurum ve kuruluşlarda olduğundan, proje ilerleme raporunun, kanunda yer almayan kurum ve kuruluşlarca düzenlenebileceği yolundaki dava konusu hükümde yasaya uyarlık görülmemiştir. Diğer taraftan, mülga 03/10/2013 günlü, 28784 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin" 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan; "Bakanlıkça yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlamak ve sunmak, ÇED Olumlu Kararı alan projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme ve kontrolü raporlama çalışmalarını yapabilmek için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları ifade eder." düzenlemesinin Danıştay Ondördüncü Dairesinin 18/11/2015 günlü, E:2013/10649, K:2015/8926 sayılı kararı ile iptal edildiği, mülga 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde kuruluşlarca yapılacak olan faaliyet, "izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmak" şeklinde değişikliğin Danıştay Ondördüncü Dairesinin 05/04/2017 günlü, E:2015/577, K:2017/2109 sayılı kararıyla iptal edildiği, 09.02.2016 günlü, 29619 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 25/11/2014 tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle değiştirilen 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlamak ve sunmak, “ÇED Olumlu” kararı alan projelerin başlangıç ve inşaat dönemine ilişkin süreçte komisyonca belirlenecek periyotlarda yatırım sürecinde kaydedilen gelişmelere ilişkin bilgilendirmeyi yapmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları,...” düzenlemesinin Danıştay Ondördüncü Dairesinin 18/04/2018 günlü, E:2016/3233, K:2018/2860 sayılı kararıyla iptaline karar verildiği, anılan kararlarda yasal dayanağı bulunmaksızın söz konusu kuruluşların idare adına denetime yönelik yetki kullanmalarına olanak bulunmadığı gerekçelerine yer verildiği göz önünde bulundurulduğunda, dava konusu düzenlemede yargı kararlarına da uyarlık bulunmamaktadır. Yönetmeliğin "Yatırımın izlenmesi ve denetimi" başlıklı 18. maddesinin 1. fıkrasında yer alan; " Bakanlık, "ÇED Olumlu" kararı veya "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerle ilgili olarak, “ÇED Olumlu” kararına esas nihai ÇED raporunda veya “ÇED Gerekli Değildir” kararına esas proje tanıtım dosyasında taahhüt edilen hususların yerine getirilip getirilmediğini izler, kontrol eder ve denetler. Bakanlık, proje ilerleme raporlarında belirtilen iş ve işlemlerin doğruluğunu kontrol eder.", 4. fıkrasında yer alan “ÇED Olumlu” kararı verilen projelerin proje sahibi; komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımda kaydedilen gelişmeleri içeren proje ilerleme raporunu, Bakanlıkça yeterlik verilen ve söz konusu projenin ÇED raporunun hazırlanmasında görev almayan kurum/kuruluşlara hazırlatarak elektronik sisteme yüklemek ve Bakanlık denetimlerinde sunmakla yükümlüdür. Yükümlülüğün yerine getirilmesine yönelik yöntem Bakanlıkça belirlenir." hükümleri yönünden; Maddenin 1. fıkrasında hukuka aykırılık bulunmamaktadır. Diğer taraftan, "proje ilerleme raporu" tanımına yönelik olarak yukarıda yer verilen açıklamalarda belirtildiği üzere, kanunda denetim yetkisi verilmeyen kurum ve kuruluşlarca denetim faaliyeti kapsamında olan anılan raporun düzenlenmesinde yasaya uyarlık görülmediği sonucuna varılmış olduğundan, bu kurum ve kuruluşların ÇED raporunun hazırlanmasında görev almaları veya almamalarının hukuka aykırı duruma bir etkisinin olmaması nedeniyle, maddenin 4.fıkrasında yer alan, proje ilerleme raporunun ÇED raporunun hazırlanmasında görev almayan kurum/kuruluşlara hazırlatılması yolundaki kuralda yasaya uyarlık bulunmamaktadır. - ı) bendi yönünden; Bent hükmünde, "Çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı: Yapılması planlanan projenin ana ve yardımcı ünitelerinin de içerisinde bulunduğu koordinatlarla sınırlandırılan alan" ı ifade ettiği belirtilmiştir. Anılan tanım dava konusu Yönetmelikte ilk defa düzenlenmiştir. Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendine, çevresel etki değerlendirmesinin, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları ifade ettiği belirtilmiş, (r) bendinde "etki", gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin; hazırlık, inşaat ve işletme sırasında ya da işletme sonrasında, çevre unsurlarında doğrudan ya da dolaylı olarak, kısa veya uzun dönemde, geçici ya da kalıcı, olumlu ya da olumsuz yönde ortaya çıkması olası değişiklikler, (s) bendinde ise "etki alanı", gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin işletme öncesi, işletme döneminde ve işletme sonrasında etkilediği alan şeklinde tanımlanmıştır. Çevresel etki değerlendirmesi ile projelerin çevreye etkilerinin en aza indirilmesinin sağlanması amaçlandığından, yapılacak olan değerlendirmenin yönetmelikle tanımlanan etki ve etki alanı kavramlarına uygun olarak yapılması gerektiği tartışmasızdır. Dava konusu bent hükmünde ise çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanının, yapılması planlanan projenin ana ve yardımcı ünitelerinin de içerisinde bulunduğu koordinatlarla sınırlandırılan belirli bir alan şeklinde tanımlanması sonucunda inceleme ve değerlendirmede belirsizlik yaratıldığı, uygulamada etkilenebilecek olan çevre unsurlarının göz ardı edilerek etki ve etki alanı tanımlarına aykırı değerlendirme yapılmasına yol açılabileceği sonucuna varıldığından, hükümde hukuka uyarlık görülmemiştir. - ş) bendi yönünden; Hükümde Halkın "Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye'de ikamet eden yabancıları " ifade ettiği belirtilmiştir. Halk tanımına ilk kez 17/07/2008 günlü, 26939 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde yer verilmiş ve halkın, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden yabancılar ile ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları ifade ettiği düzenlenmiştir. Daha sonra 3/10/2013 günlü, 28784 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan ÇED Yönetmeliği ile mülga 21/11/2014 günlü, 29186 sayılı ÇED Yönetmeliğinde de aynı tanım yer almış, ancak dava konusu yönetmelikte halk tanımında tüzel kişi, birlik, organizasyon ve gruplara yer verilmemiştir. 2872 sayılı Çevre Kanununun ilkeler başlıklı 3. maddesinin b) bendinde: Çevrenin korunması, çevrenin bozulmasının önlenmesi ve kirliliğin giderilmesi alanlarındaki her türlü faaliyette; Bakanlık ve yerel yönetimler, gerekli hallerde meslek odaları, birlikler ve sivil toplum kuruluşları ile işbirliği yaparlar." kuralı, e) bendinde: "Çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır. Bakanlık ve yerel yönetimler; meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların çevre hakkını kullanacakları katılım ortamını yaratmakla yükümlüdür." kuralına yer verilmiş, çevrenin korunması başlıklı 9. maddesinin a) bendinde de : "Doğal çevreyi oluşturan biyolojik çeşitlilik ile bu çeşitliliği barındıran ekosistemin korunması esastır. Biyolojik çeşitliliği koruma ve kullanım esasları, yerel yönetimlerin, üniversitelerin, sivil toplum kuruluşlarının ve ilgili diğer kuruluşların görüşleri alınarak belirlenir." hükmü yer almıştır.
Dava konusu yönetmelik hükümleri ile ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar halkın bilgilendirilmesi amacıyla yapılacak ilan, etkinlik ve toplantılara ilişkin düzenlemeler getirilmiş, ancak bu toplantılara katılabileceklere yönelik olarak halkın tanımına ilişkin getirilen dava konusu düzenleme dışında herhangi başka bir hükme yer verilmemiştir. Anayasanın 56. maddesi ve Çevre Kanunu hükümlerine göre çevrenin korunması hak olduğu kadar bir görev de olduğundan, bu konudaki görevlerin yerine getirilebilmesi için halkın ve yetki, görev ve sorumlulukları bulunan meslek odaları, sivil toplum kuruluşlarının sürece etkin şekilde katılımlarının sağlanması idarelerin yükümlülüğündedir. Buna göre, mülga ÇED yönetmeliklerinde çevre hakkının kullanılması amacıyla katılımın sağlanmasına yönelik olarak halkın, tüzel kişi, birlik, organizasyon ve grupları kapsayacak şekilde tanımlandığı sonucuna varılmış olup, dava konusu yönetmelik hükmüyle tanımın daraltılarak gerçek kişiler dışında diğer ilgili kurum ve kuruluşlara yer verilmemesi yolundaki eksik düzenlemede hukuka uyarlık bulunmamaktadır. Davalı idarece, Türk Dil Kurumu tarafından ve başka hiçbir tanımda tüzel kişilik, birlik ve organizasyonların halk olarak tanımlanmadığı, ÇED sürecinde görüş bildirmek için gerçek veya tüzel kişi sınırlaması bulunmadığı öne sürülmekte ise de; mülga yönetmeliklerde halk tanımına sözlük anlamıyla yer verilmeyip katılım hakkı kapsamında düzenleme yapılmış olduğu ve yönetmeliğin bütününde halk tanımı dışında diğer ilgili kurum, kuruluşların sürece katılımına yönelik bir düzenleme de olmadığı göz önünde bulundurulduğunda, tanımda ilgili kurum ve kuruluşlara yer verilmemesi nedeniyle uygulamada gerçek kişiler dışındaki tüzel kişi, birlik, organizasyon ve grupların sürece katılımlarının engellenmesine yol açılabileceğinden, iddia yerinde görülmemiştir. - bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)" ibaresi yönünden; Bent hükmünde mücbir sebep tanımlanarak, mücbir sebep: ÇED Olumlu/ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için bu Yönetmelikte tanımlanmış olan karar geçerlik süresi içerisinde yatırıma başlanılmasına doğrudan engel teşkil edecek; doğal afet, olağanüstü hal, idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa), gibi dıştan gelen fiili bir durumu," ifade eder hükmüne yer verilmiştir. Mücbir sebep yasal düzenlemelerde, içtihatlarda ve doktrinde genel olarak, tarafın gerekli özeni ve dikkati göstermiş ve önlemlerini almış olmasına karşın önceden tahmin edilemeyen ve önlenemeyen olaylar ve kişilerin kusurundan kaynaklanmayan bu durum nedeniyle bir taahhüt veya yükümlülüğün yerine getirilememesi şeklinde tanımlanmaktadır. İdari yargı yerleri tarafından verilen yürütmenin durdurulması veya iptal kararları ise ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararlarına karşı açılan iptal davalarında yargı yerince yapılan hukuksal inceleme ve değerlendirme sonucu verilen yargı kararları olup, bu kararların mücbir sebep olarak tanımlanamayacağı tartışmasızdır. Kaldı ki dava konusu Yönetmeliğin dayanağı olan Çevre Kanununda da bu konuda bir hüküm bulunmamaktadır. Davalı idare tarafından, Yönetmeliğin 14/5 ve 17/2. fıkralarına göre ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda kararların geçersiz sayılacağı, ancak açılan davalarda yargılama sonucunda yürütmenin durdurulması kararının kaldırılması veya esas kararın faaliyet sahibi lehine sonuçlanması halinde yargılama sürecinin belgenin geçerlilik süresine eklenmesi için mücbir sebep tanımında anılan ibareye de yer verildiği öne sürülmektedir. Anayasa'nın Mahkemelerin Bağımsızlığı başlıklı 138. maddesinin son fıkrasında "Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." hükmü bulunmaktadır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 28. maddesinde de: 1." Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idare, gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez..." 3. "Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemeleri kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde bulunulmayan hallerde idare aleyhine Danıştay ve ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir." kuralları yer almaktadır. Anayasa'nın 2. maddesinde tanımlanan hukuk devletinin gereği olarak hukuk güvenliği ve hukukun üstünlüğünün sağlanabilmesi için devletin her türlü işlem ve eyleminin yargı denetimine açık olması gerekir. Nitekim, Anayasa'nın 125. maddesinin birinci fıkrasının ilk cümlesinde "İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır." denilmek suretiyle bu husus anayasal güvenceye kavuşturulmuştur. Ancak, hukuk güvenliğinin ve hukukun üstünlüğünün sağlanması için devletin işlem ve eylemlerine karşı yargı yolunun açık tutulması yeterli olmayıp yargı mercileri tarafından verilen kararların gecikmeksizin uygulanması da gerekmektedir. Bu konu da Anayasanın 138. maddesi ve 2577 sayılı Yasanın 28. maddesinde düzenlenerek hükümlerde bir istisnaya yer verilmemiştir. Bu durumda, ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler hakkında açılan iptal davalarında verilen yargı kararlarının gereklerinin idarelerce hangi nedenle olursa olsun gecikmeksizin yerine getirilmesi gerekmesine karşın, idari yargı kararlarının mücbir sebep olarak tanımlanması yolundaki dava konusu düzenleme nedeniyle yargı kararının uygulanmayarak sonuçsuz bırakılmasına yol açılabileceğinden, düzenlemede Anayasaya ve 2577 sayılı Yasaya uyarlık bulunmamaktadır. - (ff) alt bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan ÇED Yönetmeliği"nin 4. maddesinde: "Proje İlerleme Raporu: ÇED Olumlu Kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın başlangıç, inşaat ve işletme sonrasına ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren raporu, ... ifade eder." olarak tanımlanmışken, dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen bent hükmünde ise proje ilerleme raporu, ÇED Olumlu kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın inşaat öncesine ve inşaat dönemine ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren rapor, olarak tanımlanmıştır. Çevre Kanununda; çevresel etki değerlendirmesi, gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalar olarak ifade edildiğinden, bu kapsamda idarece yapılacak denetimin gerek ÇED Gerekli Değildir kararının dayanağı proje tanıtım dosyasında (PTD'de), gerekse (izleme neticesinde) ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporunda verilen taahhütlerin fiili durumda yerine getirilip getirilmediğine yönelik çalışmalar olduğu ve izlemenin ise proje ilerleme raporuna göre yapılacağı dikkate alındığında, izlemeye dayanak teşkil eden proje ilerleme raporunun kapsamının sadece inşaat dönemi ile sınırlı tutulamayacağı, projelerin, ÇED Olumlu kararının verilmesine esas teşkil eden şartlar doğrultusunda yürütülüp yürütülmediğinin denetlenebilmesi amacıyla mülga Yönetmelikteki tanımda yer aldığı gibi, proje ilerleme raporunun işletme sonrası dönemi de kapsaması gerektiği sonucuna varıldığından, dava konusu düzenlemede hukuka uyarlık görülmemiştir. Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının iptali istenilen p), ee) ve ıı) bentlerinde yasaya ve hukuka aykırılık görülmemiştir. -Yönetmeliğin 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi yönünden; Mülga 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında; "İnceleme sonucunda başvuru dosyasının ek-3’te yer alan ÇED Genel Formatına uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluş temsilcileri, Bakanlık yetkilileri, proje sahibi ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan oluşan bir Komisyon kurulur." kuralı yer almıştır. İptali istenilen hükümde ise, inceleme sonucunda, başvuru dosyasının Ek-3’te yer alan genel formata uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşan bir Komisyon kurulacağı, ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebileceği veya çıkarılabileceği düzenlenmiştir.
İptali istenilen cümle ile ÇED süreci içerisinde somut bir neden veya koşul belirtilmeksizin "gerek görülmesi halinde" komisyona üye eklenmesi veya çıkarılmasının öngörülerek belirsizlik yaratıldığı, idareye çok geniş takdir hakkı tanındığı, bu nedenle düzenlemede "hukuki belirlilik" ilkesine uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. - Yönetmeliğin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 5. fıkrasında; "Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığını, ÇED sürecinin başladığını, ÇED Başvuru Dosyasının halkın görüşüne açıldığını ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin Valiliğe veya Bakanlığa verilebileceği Bakanlık ve Valilik tarafından anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur." kuralı yer almakta iken dava konusu madde hükmü ile düzenlemede yer alan "... halka duyurulur" ibaresi "...duyurulabilir" olarak düzenlenmiştir. Çevre Kanununda yer alan çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkının esas olduğu ve idarelerin bu hakkın kullanılabilmesi için katılım ortamını yaratmakla yükümlü oldukları kuralı uyarınca dava konusu yönetmelik hükümleri ile ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar halkın bilgilendirilmesi amacıyla yapılması gerekenler düzenlenmiş, duyuruların internet yanında ilan, anons gibi yöntemlerle yapılarak sürece katılımın tam olarak gerçekleştirilmesi benimsenmiş, bu kapsamda ÇED sürecinin başladığının bilgilendirilmesine yönelik olarak mülga yönetmelikte, yapılacak duyurunun anons, askıda ilan, internet vb. yöntemlerle yapılması öngörülmüşken, dava konusu hükümle duyurunun internette ilan edileceği belirtildikten sonra, diğer duyuru yöntemleri idarenin takdirine bırakılmış olması nedeniyle, sürece yönelik halkın bilgilenme ve katılma hakkının kısıtlanmasına yol açılabileceğinden düzenlemede hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 10. maddesinin ikinci fıkrası yönünden; Çevresel etki değerlendirmesi raporu özel formatının belirlenmesi başlıklı maddenin 1. fıkrasında, "Komisyon üyesi kurum/kuruluşların görüş ve önerileri ile halktan gelen görüş ve öneriler doğrultusunda Bakanlıkça ÇED raporu özel formatı hazırlanır.", hükmü, 2. fıkrasında, "ÇED raporu özel formatı, özel format bedelinin ödenmesi mukabilinde verilir. Özel format bedeli, format için Bakanlık tarafından komisyon üyelerine yazılı olarak bildirilen son görüş verme tarihinden itibaren 1 ay içerisinde yatırılmaz ise ÇED süreci sonlandırılır." hükmüne yer verilmiştir. Hükmün ilk fıkrası mülga 25/11/2014 tarihli ÇED yönetmeliğinin 10. maddesinin ilk fıkrası ile aynı şekilde düzenlenmiş, ikinci fıkrasının ilk cümlesinde mülga yönetmelikte yer alan "Komisyon tarafından belirlenen özel format,..." ibaresi metinden çıkarılmıştır. Davacılar tarafından düzenleme ile komisyonun özel format belirleme yetkisinin kaldırıldığı öne sürülmektedir.
Yönetmeliğin 4.maddesinin 1. fıkrasının z) bendinde "Komisyon: Proje için verilecek özel formatın kapsamını belirlemek ve hazırlanan ÇED raporunu inceleyip değerlendirmek üzere Bakanlık tarafından kurulan Komisyonu, "ifade eder şeklinde tanımlanmıştır. Mülga yönetmeliklerde yer alan hükümler ve dava konusu yönetmeliğin bütünü değerlendirildiğinde komisyonun, proje için verilecek olan ÇED raporu özel formatının ilke ve kriterlerini belirlemek konusunda görev ve yetkisinin olduğu, komisyon tarafından kapsamı belirlenen özel formatın ise Bakanlık tarafından hazırlanacağı, Bakanlığın komisyonun iradesi dışında özel format belirleme yetkisinin bulunmadığı anlaşıldığından, madde hükmünde komisyon tarafından belirlenen özel format ibaresine yer verilmemesinin komisyonun format belirleme yetkisinin kaldırıldığı anlamına gelmeyeceği açık olmakla birlikte, düzenleyici işlemlerin kuşkuya yer vermeyecek ve uygulamada tereddütlere yol açmayacak şekilde düzenlenmesi gerektiğinden, mülga yönetmeliklerde yer alan anılan ibarenin madde hükmünden çıkarılması nedeniyle uygulamada belirsizliğe ve farklı değerlendirmelere yol açılabileceği sonucuna varılmakla düzenlemede hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrası yönünden; Fıkra hükmü ile Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED raporunun özel formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkında Bakanlık tarafından yapılan inceleme sonucunda, ÇED raporunun özel formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde raporun iade edileceği, ÇED raporunun eksiklikleri tamamlanarak 30 takvim günü içerisinde Bakanlığa sunulması gerektiği düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, raporun belirlenen çalışma grubunca hazırlanmaması nedeniyle iadesi üzerine uzmanlığı haiz kişilerin katılımı ile yapılacak değerlendirme için öngörülen sürenin yeterli olmadığı ileri sürülmektedir. ÇED raporlarının ÇED Yeterlik Belgesi Tebliği uyarınca yeterlik belgesi bulunan kurum ve kuruluşlarca hazırlanması gerektiği, bu kurum ve kuruluşların yükümlülüklerini yerine getirmemeleri durumunda ceza puanları uygulanacağı ve ceza puanlarının belgelerin vize süresi içerisinde belli bir puana ulaşması halinde askıya alma ve iptal yaptırımlarının bulunduğu gözönünde bulundurulduğunda, raporun ilgili uzman tarafından revize edilebilmesi amacıyla öngörülen düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. -Yönetmeliğin 12. maddesinin 2. fıkrası ile 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendi yönünden; Yönetmeliğin 12. maddenin 2. fıkrasında; "İnceleme değerlendirme toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır." şeklinde, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinde; "Formata uygun hazırlandığı tespit edilen ve ÇED inceleme ve değerlendirme süreci başlatılan projelerde; ... b) Bakanlık tarafından gerekli görülmesi halinde, dosyadaki bilgiler dikkate alınarak ilgili kurum/kuruluşlardan yazılı görüş istenebilir veya ilgili kurum/kuruluşlarla toplantı düzenlenebilir. Yazılı görüş istenilmesi halinde görüş talep yazı tarihinden itibaren, toplantı düzenlenmesi halinde ise toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır." hükümleri yer almaktadır. Çevresel etki değerlendirme süreci ile çevreye önemli etkisi olabilecek projeler için kurum/kuruluşların görüşüne başvurularak çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerin belirlendiği, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin ortaya konulduğu göz önünde bulundurulduğunda, inceleme değerlendirme toplantısı sonrasında otuz (30) takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen komisyon üyesi kurum/kuruluşun görüşünün olumlu kabul edilmesi, 2872 sayılı Çevre Kanununun bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak amacına ve çevresel etki değerlendirmesi ile ulaşılmak istenilen projelerin olası olumsuz etkilerinin baştan önlenmesi gerekliliğine aykırı olduğundan, dava konusu düzenlemelerde hukuka uyarlık bulunmamıştır. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikte aynı yöndeki düzenlemeye karşı açılan davalarda ÇED sürecini gereksiz zaman kayıplarına yol açmadan sonuçlandırmaya ve tıkanmaları önlemeye yönelik yapılan bu değişikliklerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuş ise de, inceleme değerlendirme toplantısı sonrasında görüş bildirmeyen komisyon üyesi kurum/kuruluşun görüşünün olumlu kabul edilmesi halinde, çevreye önemli etkisi olabilecek projelerin yol açabileceği olası zararların önlenmesi hususunun göz ardı edilmesine yol açılabileceği açıktır. - Yönetmeliğin 12. maddesinin 3. fıkrası yönünden; Fıkranın ikinci cümlesinde komisyon toplantılarının gerekli hallerde elektronik ortamda video konferans ve benzeri yöntemle de yapılabileceği yolundaki düzenlemenin pandemi, doğal afetler gibi durumlar ve teknolojik gelişmeler göz önünde bulundurularak öngörüldüğü, toplantıya duyurular ve katılıma yönelik bir kısıtlama olmadığı anlaşılmakla hükümde hukuka aykırılık bulunmamaktadır. - Yönetmeliğin 14. maddesinin 4. fıkrası ile 17. maddesinin 1. fıkrası (dava dilekçesinde sehven 2. fıkra olarak yer almıştır) yönünden;
Anılan düzenlemelerle ÇED kararlarının internet ve askıda ilan yoluyla halka duyurulacağı belirtilmiştir. Davacılar tarafından anons yöntemine de yer verilmemesi yönünden düzenlemelerin iptali istenilmiştir. ÇED kararlarına karşı dava açma yolunun kullanılabilmesi amacıyla internet ve ilan yoluyla duyuru yönteminin tercih edildiği anlaşıldığından, ayrıca anons yapılmamasının hak arama özgürlüğünü kısıtlamadığı sonucuna varılmakla hükümlerde hukuka aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 14. maddesinin 6. fıkrası ile 17. maddesinin 3.fıkrası yönünden; Fıkra hükümleri ile yatırıma başlamamış olan projeler için verilen ÇED Olumlu kararları ve ÇED Gerekli Değildir kararlarının proje sahibinin başvurusu ve Bakanlığın uygun görmesi halinde geçersiz sayılabileceği düzenlenmiştir. Düzenleme ile proje sahiplerinin çeşitli nedenlerle yatırımlardan vazgeçmeleri halinde alınan kararların sonlandırılmasının amaçlandığı, süresi içerisinde yatırıma başlamamış olan projelerin kararlarının geçersiz sayılacağına ilişkin düzenlemelere yönelik bir koşul niteliğinde olmadığı sonucuna varıldığından fıkra hükümlerinde mevzuata aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 17. maddesinin tamamı yönünden; Davacılar tarafından mülga 2014 tarihli Yönetmelikte maddenin 4. fıkrasında yer alan "ÇED Gereklidir" kararı verilen projeler için bir (1) yıl içerisinde Bakanlığa başvuru yapılmaması durumunda karar geçersiz sayılır." hükmünde yer alan, başvuru yapılmaması halinde kararın geçersiz sayılacağı durumuna dava konusu düzenlemede yer verilmemesi nedeniyle eksik düzenlemenin iptali istenilmiştir. Dava konusu 17. maddenin 4. fıkrasında yer alan, "ÇED Gereklidir” kararı verilen projeler için ÇED başvuru dosyası hazırlanarak Bakanlığa başvuru yapılması gerekmektedir. Ancak, “ÇED Gereklidir” kararına esas şartların değişmesi halinde, 15 inci madde hükümlerine göre yeniden başvuru yapılabilir." yolundaki hükümle, ÇED gereklidir kararına esas olan şartlar değişmedikçe proje sahibinin EK-2 listede yer alan projeler kapsamında başvuru yapamayacağının düzenlendiği, dolayısıyla başvuru yapılmaması durumunun düzenlenmemiş olmasının hukuki belirsizlik oluşturmadığı anlaşılmakla, maddede hukuka aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 19. maddesinin 1. fıkrasının b) bendi yönünden; Madde hükmü ile bu yönetmeliğe aykırı uygulamaların durdurulması konusu düzenlenmiş, iptali istenilen bentte " “ÇED Olumlu” kararı ya da “ÇED Gerekli Değildir” kararı verildikten sonra, proje sahibi tarafından nihai ÇED raporu veya proje tanıtım dosyasında taahhüt edilen hususlara uyulmadığının tespit edilmesi durumunda söz konusu taahhütlere uyulması için projeyle ilgili Bakanlıkça/il müdürlüğünce bir defaya mahsus olmak üzere ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Bu süre sonunda taahhüt edilen hususlara uyulmaz ise yatırım durdurulur. Yükümlülükler yerine getirilmedikçe durdurma kararı kaldırılmaz. Bu konuda 2872 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine göre işlem tesis edilir." kuralına yer verilmiştir. Hükümle taahhütlere uyulmadığı saptanan durumların düzeltilmesine yönelik olarak öngörülen sürenin 2872 sayılı Çevre Kanununun faaliyetlerin durdurulmasının düzenlendiği 15. maddesine uygun olduğu, devamında da yine Çevre Kanununa atıf yapıldığı anlaşıldığından, düzenlemede yasaya ve hukuka aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 20. maddesi ile 24. maddesinin birinci fıkrasının e) bendi yönünden; Davacılar tarafından, düzenlemeler ile kapasite artışına gidilen eşik değeri olmayan projelerin ÇED sürecinin kısaltılacağı, kapsam dışı projelerde gerçekleştirilen kapasite artışları sonucunda eşik değer üzerinde olsa dahi değerlendirmeye tabi tutulmayacağı iddia edilmekte ise de; kapasite artışı ve/veya genişletilmesi planlanan projelerin etkilerinin kümülatif olarak değerlendirilmesi gerektiğinden, kümülatif değerlendirme sonucuna göre uygulanacak yöntemin belirleneceği açık olup düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmamaktadır. - Yönetmeliğin 23. ve 24. maddeleri yönünden; anılan hükümlerle, askeri projelerde, olağanüstü durumlarda ve genel olarak çevre kirliliğini azaltmaya yönelik olan veya özel kanunlarına göre belirlenen bölgelerde yer alacak projelere yönelik olarak yöntemin Bakanlıkça belirleneceği öngörülmüş olup, düzenlemelerde 2872 sayılı Yasanın amacına aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 25. maddesinde, "Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde Bakanlıkça entegre proje için tek bir ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası hazırlanması istenir" düzenlemesine yer verilmiştir. Projenin içinde Ek-1 ve Ek-2 listesi kapsamında faaliyetler bulunmaması halinde, entegre proje kapsamında projenin tamamının değerlendirilmesi suretiyle bu faaliyetlerin tümü için öngörülen ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyasının hazırlanması gerektiğinden, entegre projenin yönetmeliğe tabi olmayan faaliyetleri bakımından ÇED süreci dışında tutulmasına olanak bulunmadığı sonucuna varılmakla, düzenlemede hukuka aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin 28. maddesi ile yapılabileceği belirtilen düzenlemelerin, 2872 sayılı Kanun uyarınca çıkarılan yönetmelik hükümlerinin uygulanmasına yönelik olarak ve bununla sınırlı olarak yapılabileceği açık olup, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmamaktadır. - Yönetmeliğin"Geçiş süreci" başlıklı Geçici 1. maddesinde; "Bu Yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce, ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası il müdürlüğüne ya da Bakanlığa sunulmuş projelere, bu Yönetmeliğin lehte olan hükümleri ve/veya başvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulanır." hükmüne yer verilmiştir. ÇED sürecinde yürürlükte olan ancak ÇED kararı verilmeden önce yürürlükten kalkan yönetmelik hükümleri yerine dava konusu yönetmeliğin lehe olan hükümlerinin uygulanmasını sağlayan düzenleme ile geçiş döneminde hangi hukuk kurallarının uygulanacağı belirlendiğinden ve ilgililerin başvuru tarihinde lehlerine olabilecek düzenlemenin daha sonraki düzenleme ile kaldırılması halinde müktesep haklarının korunmasına yönelik olduğu anlaşıldığından, hukuki güvenlik ilkesinin ve hukuki belirlilik ilkesinin ihlalinin söz konusu olmadığı sonucuna varılmakla düzenlemede hukuka aykırılık görülmemiştir. Davacılar tarafından Yönetmeliğin Ek 1 ve Ek 2 listelerinin tümünün iptaline karar verilmesi istenilmişse de, dava dilekçesinde yer verilen iddiaların listelerin tümünün iptal edilmesini gerektirmediği sonucuna varıldığından, listelerde iptali istenilen maddeler incelenmiştir. - Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 9. maddesi yönünden; Mülga 2014 tarihli Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 8. maddesinde "Yollar ve havaalanları: a) 100 km ve üzeri demiryolu hatları, b) Pist uzunluğu 2.100 m ve üzeri olan havaalanları, c) Otoyollar ve devlet karayolları, ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması," hükmü, Ek-2 listesinin altyapı tesisleri başlıklı 31. maddesinde de: k) Ek-1 listesi ve ek-2 listesinde yer alan karayolu projelerinin, 20 km ve üzerinde sürekli uzunlukta güzergahının değiştirilmesi, l) İki veya daha az trafik şeridi bulunan mevcut il yollarının dört veya daha fazla şeritli olacak şekilde en az 20 km sürekli uzunlukta genişletilmesi," hükümlerine yer verilmişken, dava konusu yönetmeliğin Ek-1 listesinin 9. maddesinde "Yollar ve havaalanları; a) Demiryolu hatlarının inşası (bağlantı, iltisak hatları hariç), b) Havaalanları/havalimanlarının inşası, c) Otoyollar ve devlet karayolları," şeklinde düzenleme yapılarak otoyol ve karayollarının tamamı Ek-1 listesinde düzenlenmiş, ancak bu yolların yenileme veya genişletilmesine ilişkin Ek-1 ve Ek-2 listesinde herhangi bir hükme yer verilmemiştir. Davalı idare tarafından eski yönetmeliğin d) bendinde yer alan dört ve üzeri şeritli karayolu ile otoyol ve devlet karayollarının karakteristiklerinin aynı olması nedeniyle tüm yolların ve genişletmelerin Ek-1 listesi kapsamına alındığı belirtilmişse de; önceki düzenlemede AB ÇED direktifine uyumlu olarak genişletme veya yeniden yapılma durumunun da açıkça belirtilmiş olmasına karşın dava konusu düzenlemede bu konuda herhangi bir ibare yer almaması nedeniyle uygulamada tereddütlere ve karışıklığa yol açılabileceğinden madde hükmünde hukuka uyarlık görülmemiştir. -Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 15. maddesi ile Ek-2 listesinin 51. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 16. maddesinde; "Kapasitesi 150.000 eşdeğer kişi ve/veya 30.000 m3/gün üzeri olan atık su arıtma tesisleri" kuralına, Ek-2 listesinin 56. maddesinde; "Kapasitesi 50.000-150.000 eşdeğer kişi ve/veya 10.000-30.000 m3/gün olan atık su arıtma tesisleri." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 15. maddesinde ise; kapasitesi 50.000 m³/gün üzeri olan atık su arıtma tesisleri düzenlenmiş, Ek-2 listesinin 51. maddesinde; kapasitesi 30.000 m3/gün ve üzeri olan atık su arıtma tesisleri düzenlenmiştir. Mülga 2014 tarihli yönetmelikle AB ÇED Direktifine uyumlu olarak düzenleme yapılmışken, somut, nesnel ve bilimsel bir veriye dayanmaksızın atık su arıtma tesislerinin eşik değerlerinin yükseltilmesinde hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projesine Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer verilmemesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli ÇED Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 27. maddesinin (ç) bendinde; "400.000 ton/yıl ve üzeri kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler." kuralına, Ek-2 listesinin 49. maddesinin (d) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kuralı yer almıştır. Dava konusu düzenlemede ise, Yönetmeliğin EK-1 Listesinin 25. maddesinin, "Madencilik projeleri;a)25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dâhil) planlanan açık işletmeler,b)Fiziksel yöntemler hariç, cevher zenginleştirme tesisleri ve/veya bu zenginleştirme tesislerine ilişkin atık tesisleri" şeklinde düzenlendiği, mülga Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 27. maddesinin (ç) bendinde yer alan kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislerin, uyuşmazlık konusu edilen düzenlemede yer almadığı, anılan tesislere, sadece Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer verildiği anlaşılmaktadır. 2008 yılında ve 2013 ve 2014 yıllarında yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliklerinde, anılan projelere, hem Ek-1 listede hem de Ek-2 listede yer verildiği halde, uyuşmazlık konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinin, teknik ve hukuki nedenlerinin davalı idarece ortaya konulamadığı görülmekle, Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projesine, Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer verilmemesinde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. -Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 1. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 1. maddesinde; "50-500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralı yer almış, dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; 500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri düzenlenmiştir. Davalı idare tarafından, iptali istenilen maddede "50 ton/gün" eşik değerinin sehven kaldırıldığı açıkça ifade edildiğinden, uygulamada bu eşik değerin dikkate alındığı belirtilmiş ise de, uygulamada herhangi bir kuşkuya yer verilmemesi gerektiğinden, düzenlemede hukuki belirlilik ilkesine uyarlık görülmemiştir. -Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli ÇED Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı ve/veya parlayıcı madde depolama tesisleri," kuralına dava konusu Yönetmelikte de Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı madde depolama tesisleri," olarak aynı eşik değerde yer verilmişse de, anılan eşik değerin çok yüksek olduğu, bu eşik değerin altında kalan bir projenin çevresel etkilerinin de benzer riskleri barındıracağı göz önünde bulundurulduğunda, bu etkilerin değerlendirilmemesine yol açabilecek şekilde yüksek eşik değeri belirlenmesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır. -Yönetmeliğin Ek-2 listesi 30. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli ÇED Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 33. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Toplu konut projeleri (200 konut ve üzeri)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 30. maddesi ise; konut projeleri (300 konut ve üzeri) şeklinde yer verilmiş olup, bu değişikliğe ilişkin nesnel ve teknik gerekçelerin ortaya konulmadığı anlaşılmakla, hükümde hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 38. maddesi yönünden; Madde hükmü ile "Mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak olan hidroelektrik enerji santralleri" düzenlemesi getirilmiştir. Mülga 2014 tarihli Yönetmelikte hidroelektrik santrallerinin kurulu gücüne göre Ek-1 veya Ek-2 listesinde değerlendirileceği düzenlenmişken dava konusu yönetmelikle yeni yapılacak hidroelektrik santrallerinin tamamı Ek-1 listesine alınmış, mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak santraller ise Ek-2 listesinde düzenlenmiş olup, mevcut baraj veya isale hattına yapılacak olsa da bu santraller yönünden herhangi bir eşik değer belirtilmeksizin tümünün ÇED ön değerlendirmeye tabi tutulmasında hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 39. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli ÇED Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 44. maddesinde; "Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl kapasitesi 20 MWe ve üzeri)" kuralı, Ek-2 listesinin 43. maddesinde; "Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl gücü 5 MWe ve üzeri)" kuralı, Ek-2 listesinin 55. maddesinde ise; "Maden, petrol ve jeotermal kaynak arama projeleri, (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç)" kuralına yer verilerek, jeotermal kaynak arama projeleri ile jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projelerin ayrı maddelerde, jeotermal kaynak arama projesinin sadece Yönetmeliğin Ek-2 listesi kapsamında düzenlendiği, jeotermal kaynağın kullanımı projesi bakımından ise "ısıl gücü" kriterinin getirildiği, buna göre jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması projesinin ısıl gücü 5 MWe ve üzerinde ise Yönetmeliğin Ek-2 listesi kapsamında; 20 MWe ve üzerinde ise Yönetmeliğin Ek-1 listesi kapsamında düzenlendiği dolayısıyla jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projenin, ister elektrik üretimi amacıyla kurulan bir jeotermal enerji santrali olsun, ister ısınma veya seracılıkta kullanılmak amacıyla kurulan bir işletme olsun Yönetmeliğin Ek-1 veya Ek-2 listesine tabi olup olmadığının anlaşılabilmesi için öngörülen kriterin projenin "ısıl gücü" olduğu anlaşılmaktadır. Dava konusu Yönetmelikte ise Ek-1 listesinin 42. maddesinde; "Jeotermal enerji santralleri" kuralına, Ek-2 listesinin 39. maddesinde; "Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması," kuralına yer verilmiş, kriter olarak "ısıl gücü" yerine "projenin türüne" göre düzenleme yapılmıştır. Davalı idare tarafından, enerji üretiminin yani jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projelerin tamamının Ek-1 listesinde yer aldığı belirtilmiş ise de, dava konusu EK-1 listesinde jeotermal kaynağın kullanımına yönelik olarak sadece jeotermal enerji santrallerine yer verildiği, jeotermal enerji santralleri projesinin ise, elektrik üretimi amacıyla kurulan, jeotermal kaynak kullanımına yönelik projelerden birisi olduğu, bunun dışında jeotermal kaynağın; konutların ısınması, seracılık, termal amaçlı gibi nedenlerle de kullanıldığı göz önünde bulundurulduğunda, bu proje dışındaki jeotermal kaynak kullanımına yönelik diğer projelerin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kalacağı sonucuna varıldığından, düzenlemede hukuka uyarlık bulunmamaktadır. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 42. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 46. maddesinde; "Göl hacmi 5 milyon m3 ve üzeri olan baraj ve göletler," kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; "Göl hacmi 1 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler (rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç)," projeleri düzenlenmiştir. Mülga Yönetmelikte de göl hacmi, eşik değerin belirlenmesinde bir kriter olarak yer almış olup, dava konusu Yönetmelikte göl hacmi ile ilgili eşik değerin düşürülerek daha çok baraj veya gölet projesinin, ÇED Yönetmeliği kapsamında değerlendirilmesi sağlanmışsa da, sulak alanların korunması kapsamında eşik değerin tek başına proje onayında kriter olarak ele alınmaması, projenin yapılacağı yer ve çevreye etkilerinin gözönünde bulundurularak farklı kriterlerin de dikkate alınması gerekmektedir. AB ÇED Direktifinin EK-1 15. maddesinde yer alan "suyu tutmak veya kalıcı olarak depolamak için tasarlanmış barajlar ve diğer tesisler, tutulan veya depolanan yeni veya ilave su miktarı 10 milyon metreküpü aşıyorsa" ve Ek-2 altyapı projeleri başlıklı 10. maddesinin (g) bendinde yer alan "uzun vadede su tutmak veya depolama yapmak amacıyla tasarlanmış barajlar ve diğer tesisler (Ek 1'de yer almayan projeler)", hükümlerle de EK-1 de sayılan projeler dışındaki projeler eşik değer öngörülmeksizin Ek-2 kapsamında düzenlenmiştir. Diğer taraftan, rekreasyon amacıyla yapılacak olan projelerin ÇED kapsamı dışında bırakılmasında da Çevre Kanununun amacına ve hukuka uyarlık bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle madde hükmünde hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri"ne Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 12. maddesinde; "10 milyon m3/yıl ve üzeri yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralı, Ek-2 listesinin 47. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) 300.000m3/yıl ve üzerinde, yeraltından su çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte ise söz konusu projeler, sadece Ek-2 listesinin 43. maddesinde; "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," olarak düzenlenmiştir. Davalı idare tarafından, eşik değer bakımından bu projelerin muhtemel çevresel etkilerinin değişmeyeceğinin öngörülmesi nedeniyle söz konusu projelere Ek-1 listesinde yer verilmediği belirtilmiş ise de, mülga yönetmelikte AB ÇED direktifine uygun olarak yapılmış olan düzenlemenin dava konusu yönetmelikle değiştirilmesinin nesnel ve teknik gerekçelerinin açıklanmadığı anlaşıldığından, düzenlemede hukuka uyarlık bulunmamaktadır. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 44. maddesi yönünden; Mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 13. maddesinde "Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan ve akarsu havzaları arasında, 100 milyon m3/yıl ve üzeri su aktarma projeleri," Ek-2 listesinin 48. maddesinde de "Akarsu yatakları ile ilgili projeler: a) Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri, (Ek-1 listesinde yer almayanlar) b) Sürekli akış gösteren akarsuların yataklarında 5 km ve üzerinde düzenleme yapılan projeler," yer almışken dava konusu yönetmelikte anılan projelere EK-1 listesinde yer verilmeyerek Ek-2 listesinin 44. maddesinde " "Akarsu yatakları ile ilgili projeler: a) Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri, (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan) b) Sürekli akış gösteren akarsuların yataklarında 5 km ve üzerinde düzenleme yapılan projeler," şeklinde düzenleme yapılmıştır. Davalı idare tarafından, maddenin (a) bendinde yer alan akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri ile ilgili olarak ÇED Yönetmeliğinin ilk kez yürürlüğe girdiği 1993 yılından günümüze kadar Ek-1 kapsamında herhangi bir başvuru yapılmadığı için projelerin tamamının Ek-2 kapsamına alındığı belirtilmişse de, mülga yönetmelikte yer verilen düzenlemenin AB ÇED direktifi ile uyumlu olduğu, akarsu havzalarından herhangi bir eşik değer öngörülmeksizin su aktarma projelerinin Ek-2 kapsamına alınmasına yönelik olarak nesnel, somut ve teknik gerekçeler ortaya konulmadığı anlaşılmakla, sadece başvuru bulunmaması nedeniyle projelerin Ek-1 kapsamından çıkarılmasında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Maddenin devamında akarsu yataklarında düzenleme yapılan projeler yönünden öngörülen eşik değerin mülga düzenlemelerde de yer aldığı anlaşılmakla, maddenin bu bölümünde hukuka aykırılık görülmemiştir. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarihli Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde; "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2 ve üzeri kapasiteli mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," kuralı yer almış, dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; "10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," projeleri düzenlenmiştir. 2013 tarihli ÇED yönetmeliğinde blok ve parça mermer, dekoratif amaçlı taşların çıkartılması faaliyetleri Ek-2 listesinde yer almaktayken, 2014 tarihli yönetmelikte anılan faaliyetlere bu listede yer verilmediğinden (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde yer verilmemesi nedeniyle eksik düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/592 sayılı dosyasında açılan davada, davalı idare tarafından, yapılan değişikliğin, anılan mermer ve dekoratif taşların çıkarılması faaliyetinin açık ocak işletmeciliği kapsamında olması nedeniyle ÇED Yönetmeliğinin EK-1 listesi 27. maddesinin (a) bendinde yer alan "25 hektar ve üzeri çalışma alanında (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler" ile EK-2 listesinin 49. maddesinin (a) bendinde yer alan "Madenlerin çıkarılması, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" düzenlenerek kapasite sınırı olmaksızın tüm mermer çıkarma faaliyetlerinin Yönetmelik kapsamına alındığı şeklinde açıklanmıştır. Mülga yönetmelikte yapılan bu değişiklikle mermer çıkarma faaliyetlerinin EK-1 listesine alındığı, bu faaliyetler dışında kalan mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesislerine de belirlenen eşik değere göre Ek-2 listesinde yer verildiği anlaşılmakla birlikte, mülga Yönetmelikte belirlenen "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2" şeklindeki eşik değerin, dava konusu Yönetmelikte "10.000 m3/yıl ve üzeri" olarak belirlenmesinin nesnel ve teknik nedenleri açıklanmadığından, düzenlemede hukuka uyarlık görülmemiştir. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinde depolama faaliyetlerine yer verilmemesi yönünden; Mülga 2014 tarihli Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 49. maddesinde "Madencilik projeleri: .. c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının çıkartılması ve depolanması, ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların çıkartıldığı, depolandığı veya işlendiği tesisler, (Atölye tipi dolum tesisleri hariç)" kuralına yer verildiği, dava konusu yönetmelik maddesinde ise "c) Karbondioksit, metan gazı ve diğer gazların çıkartılması ç) Petrol, doğalgaz ve kayagazının aranması ve/veya çıkarılması..." hükmüne yer verilmiş olmakla birlikte depolama faaliyetlerinin madde kapsamından çıkarıldığı, ancak davalı idare tarafından depolama faaliyetlerine yer verilmemesinin nesnel ve teknik gerekçelerinin ortaya konulmadığı anlaşıldığından, hükümde yer alan projelerin depolanmasına yönelik eksik düzenlemede hukuka uyarlık bulunmamaktadır. - Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendi yönünden; İptali istenilen bentte: "d) Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma v.b yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" hükmüne yer verilmiştir. Davacılar tarafından, anılan düzenlemenin iptali ile hükmün dayanağı olan 3213 sayılı Maden Kanununun Arama Faaliyeti başlıklı 17. maddesine 28/11/2017 tarihli, 7061 sayılı Kanunun 48. maddesi ile eklenen "Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz." hükmünün Anayasaya aykırı olduğundan bahisle iptali için Anayasa Mahkemesine gönderilmesine karar verilmesi istenilmektedir. Anayasanın 138. maddesinde "Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanı kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." hükmüne yer verilmiştir. Anayasanın 153. maddesinde de; Anayasa Mahkemesinin kararlarının kesin olduğu, Anayasa Mahkemesi kararlarının Resmî Gazetede hemen yayımlanacağı ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağladığı kuralı yer almaktadır. 26/04/2006 günlü, 5491 sayılı “Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun”un 7. maddesi ile değiştirilen 2872 sayılı Kanunun 10. maddesinin üçüncü fıkrasında; petrol, jeotermal kaynaklar ve maden arama faaliyetlerinin, Çevresel Etki Değerlendirmesi kapsamı dışında olduğu hükme bağlanmış, bu maddenin iptali istemiyle açılan davada, Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 günlü, E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararıyla; günümüzde çevrenin kirlendikten veya bozulduktan sonra eski hale getirilmesinin çok külfetli olması, hatta kimi durumlarda olanaksız bulunması nedeniyle, kirlenen çevreyi temizleme veya bozulan çevreyi onarma yerine, olumsuz etkileri baştan önlemenin yöntemlerinin arandığı, ÇED'in, kalkınma ve ekonomik gelişme için yapılacak yatırım ve faaliyetlerin, doğayı tahrip etmeden ve çevreyi kirletmeden gerçekleştirilmesinde kullanılan yöntemlerden birisi olduğu, ÇED ile korunmaya çalışılan temel unsurun, çevre ve bu çevre içerisindeki varlıklar olduğu, ÇED kapsamı dışında tutulan arama faaliyetlerinin, biyolojik çeşitlilik üzerinde ya da doğada değişiklikler meydana getirebileceği, bu değişikliklerin uzun dönemli etkilerinin olabileceği, bu nedenle çevre için riskler taşıdığının açık olduğu, bu açıdan kural kapsamındaki arama faaliyetinde, mevcut risklerin ortadan kaldırılabilmesi ve önlenebilmesi için ÇED’in öngörülmesinin, Anayasanın 56. maddesinde Devlete verilen çevrenin korunması yükümlülüğünün bir gereği olduğu, kuralla, petrol, jeotermal kaynaklar ve maden arama faaliyetlerinin çevresel etki değerlendirilmesi kapsamı dışında tutulmasının Anayasanın 56. maddesine aykırı olduğu gerekçesiyle anılan maddenin iptaline karar verilmiştir. Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 günlü, E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararı üzerine 19/12/2009 günlü, 27437 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik"in 1. maddesi, 03/10/2013 günlü, 28784 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 26. maddesi ve 25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin EK-2 listesinin 55. maddesinde, eşik değer getirilerek veya bazı yöntemler muaf tutularak maden arama faaliyetlerine yer verilmiştir. Daha sonra, 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesine, 28/11/2017 tarihli 7061 sayılı "Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun" 48. maddesi ile yukarıda yer verilen son fıkra hükmü eklenmiştir. Davalı idare tarafından, dava konusu yönetmelik hükmünün Maden Kanununun anılan düzenlemesinin uygulanması niteliğinde olduğu belirtilmiştir. Danıştay Altıncı Dairesince, Dairelerinin E:2022/2348 sayılı dosyasında yapılan temyiz incelemesinde, Maden Kanununun 17. maddesine eklenen son fıkra hükmünün Anayasaya aykırılığı ciddi görülerek itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurulduğundan, bu aşamada anılan fıkra yönünden yeniden itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurulmasına gerek görülmediğine karar verilmişse de; Dairenin anılan kararıyla 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesinin son fıkrasında yer alan "karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler" kısmının Anayasanın 2. ve 56. maddelerine aykırı olduğu görüşüyle Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar verildiği, Maden Kanununun 17. maddesinin son fıkrasında karot, kırıntı ve numune alma faaliyetleri dışında Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için de çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmayacağının hükme bağlandığı, Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 günlü, E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararında ise "kural kapsamındaki arama faaliyetinde, mevcut risklerin ortadan kaldırılabilmesi ve önlenebilmesi için ÇED’in öngörülmesinin, Anayasanın 56. maddesinde Devlete verilen çevrenin korunması yükümlülüğünün bir gereği olduğu, " bu nedenle maden arama faaliyetlerinin çevresel etki değerlendirilmesi kapsamı dışında tutulmasının Anayasanın 56. maddesine aykırı olduğuna karar verildiği göz önünde bulundurulduğunda, madde hükmünde yer alan tüm yöntemler için çevresel etki değerlendirilmesi yapılması gerektiği, bazı yöntemlerin ÇED kapsamı dışında bırakılmasının Anayasanın 56. maddesine ve Anayasa Mahkemesi kararına aykırı olduğu sonucuna varıldığından, Danıştay Altıncı Dairesi tarafından Anayasa'ya aykırı olduğu görüşüyle Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar verilen 3213 sayılı Maden Kanununun 17.maddesinin son fıkrası hükmünde yer alan "karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler" ibareleri dışında kalan ibareler yönünden de Anayasa'ya aykırılık denetiminin yapılabilmesini teminen madde hükmünün tamamının Anayasanın 2., 56., 138. ve 153. maddelerine aykırılığı nedeniyle Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir. Maddenin tümü yönünden Anayasa'ya aykırılık iddiası ciddi bulunmayarak Anayasa Mahkemesine gönderilmesine karar verilmediği takdirde iptali istenilen dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendi yönünden işin esasının incelenmesine gelince: Anayasanın "Cumhuriyetin nitelikleri" başlıklı 2. maddesinde; "Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir." hükmü yer almaktadır. Anayasanın "Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması" başlıklı 56. maddesinde; "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. " hükmü yer almaktadır. 2872 sayılı Çevre Kanununun "Çevresel etki değerlendirilmesi" başlıklı 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. (İptal üçüncü fıkra: Anayasa Mahkemesi’nin 15/1/2009 tarihli ve E.:2006/99, K.:2009/9 sayılı Kararı ile.) Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmüne yer verilmiştir. Maden arama faaliyetlerinin çevre için riskler taşıyabileceği, mevcut risklerin ortadan kaldırılabilmesi ve önlenebilmesi için ÇED'in öngörülmesinin Anayasa'nın 56. maddesinde Devlete verilen çevrenin korunması yükümlülüğünün bir gereği olduğu Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 günlü, E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararında açıkça belirtilmiş olduğundan, Anayasanın 56. maddesi hükmü gereğince, Çevre Kanununun bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacının gerçekleştirilebilmesine yönelik olarak, maden arama faaliyetlerinin herhangi bir istisnaya yer verilmeksizin Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında değerlendirilmesi gerektiği, aksi durumun Anayasaya, Çevre Kanununa ve yargı kararlarına aykırılık oluşturacağı sonucuna varılmış olup, madde hükmünde yer verilen maden arama projelerinin sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma v.b yöntemlerle yapılan arama faaliyetleri yönünden yönetmelik kapsamı dışında tutulmasında Anayasaya, mevzuata ve hukuka uyarlık görülmemiştir. Yönetmeliğin Ek listelerinin iptali istenilen diğer maddelerinde mevzuata ve hukuka aykırılık bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, 29/07/2022 günlü, 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinin ikinci cümlesinde yer alan “veya” ibaresinin, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresinin, (ı) bendinin, (ş) bendinin, (bb) alt bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresinin, (ff) bendinin, 8. maddesinin; 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesinin, 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 10. maddesinin 2. fıkrasının, 12. maddesinin; 2. fıkrasının, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinin, 18. maddesinin; 4. fıkrasının; EK-1 Listesinin; 9. maddesinin (eksik düzenleme nedeniyle) 15. maddesinin, 25. maddesinin (eksik düzenleme nedeniyle), aynı maddenin (a) bendinin, Ek-2 listesinin; 1. maddesinin, 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresinin, 30. maddesinin, 38. maddesinin, 39. maddesinin, 42. maddesinin, 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri"ne Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yolundaki eksik düzenlemenin, 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan)" projelere Ek-1 listesinde yer verilmemesi yolundaki eksik düzenlemenin, 45. maddesinin (b) bendi ile (d) bendinin, 45. maddede depolama faaliyetlerine yer verilmemesi yolundaki eksik düzenlemenin, 51. maddesinin iptaline, yönetmeliğin iptali istenilen diğer maddelerine yönelik olarak ise davanın reddine karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince duruşma için taraflara önceden bildirilen 04/11/2025 tarihinde, davacılar vekili Av. ... ve davalı idare vekili Av. ...'ün geldiği, Danıştay Savcısının hazır olduğu görülmekle, açık duruşmaya başlandı. Taraflara usulüne uygun olarak söz verilerek dinlendikten ve Danıştay Savcısının düşüncesi alındıktan sonra taraflara son kez söz verilip, duruşma tamamlandı. Tetkik Hakiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ : 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde dayanılarak Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği hazırlanmış ve 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiş, aynı Yönetmeliğin 29. maddesi ile 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Bakılan dava, 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresinin, (b) bendinde yer alan “veya” ibarelerinin, (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresinin, (ı) bendinin, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresinin, (ş) bendinin, (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresinin, (ee), (ff) ve (ıı) bentlerinin, 8. maddesinin; 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesinin, 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 10. maddesinin 2. fıkrasının, 11. maddesinin 1. fıkrasının, 12. maddesinin; 2. ve 3. fıkralarının, 14. maddesinin; 4. ve 6. fıkralarının, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinin, 17. maddesinin 1. (Dava dilekçesinde sehven 2. fıkra olarak belirtilmiştir.) ve 3. fıkraları ile eksik düzenleme nedeniyle tamamının, 18. maddesinin; 1. ve 4. fıkralarının, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin, 20. maddesinin, 23. maddesinin, 24. maddesinin, 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresinin, 28. maddesinin, geçici 1. maddesinin, EK-1 Listesinin; 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresinin, 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresinin, 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresinin, 13. maddesinin, 15. maddesinin, 25. maddesinin (a) bendinin, Ek-2 listesinin; 1. maddesinin, 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresinin, 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresinin, 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresinin, 28. maddesinin (h) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresinin, 30. maddesinin, 38. maddesinin, 39. maddesinin, 42. maddesinin, 44. maddesinin (b) bendinin, 45. maddesinin (dava dilekçesinin içeriğinde bu bent yönünden de itiraz edildiği anlaşıldığından) (b) bendi ile (d) bendinin, 51. maddesinin, 53. maddesinin ve 55. maddesinin, “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksikliği nedeniyle Ek-3 listesinin 3. bölümü ile Ek-1 listesinin; 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresine, 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkartılması" ibaresine, 8. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 7. maddesi) çıkarılan "parlayıcı" ibaresine (Dava dilekçesinde sehven Ek-1 listesinin 7. maddesi olarak belirtilmiştir.), 9. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 8. maddesi) çıkarılan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projesine, 25. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 27. maddesi) çıkarılan "b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" projesine, Ek-2 listesinin; 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 45. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 49. maddesi) çıkarılan "c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının depolanması ile ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların depolandığı tesisler" ilişkin düzenlemesine 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer verilmemesi nedenleri ile Ek-2 listesinin; 30. maddesinde yer alan "Konut projeleri", 36. maddesinde yer alan "Alışveriş merkezleri", 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri", 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan" ve 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler", projelerine ise Ek-1 listesinde de yer verilmemesi nedenleriyle EK-1 ve EK-2 listelerinin tamamının iptali ve yürütmesinin durdurulması ile dava konusu Yönetmeliğin 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin dayanağı durumundaki 2872 sayılı Çevre Kanununun 15. maddesinin 1. ve 2. fıkralarının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali için, ilk iki fıkranın iptali durumunda ise aynı maddenin 3. ve 4. fıkralarının da uygulanabilirliğini yitirdiği belirtilerek iptali ile 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 47. maddesiyle 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesine eklenen “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulması başvurulması istemiyle açılmıştır.
İNCELEME VE GEREKÇE: USUL YÖNÜNDEN: Davacılar tarafından, dava konusu Yönetmeliğin 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinin dayanağı 2872 sayılı Çevre Kanununun 15. maddesinin 1. ve 2. fıkralarının Anayasaya aykırı olduğu, ilk iki fıkranın iptali durumunda ise aynı maddenin 3. ve 4. fıkralarının uygulanabilirliğinin kalmayacağı ileri sürülmüş ise de, davacıların Anayasaya aykırılık iddiası ciddi görülmemiştir. Ayrıca davacılar tarafından, dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendi ile benzer yöndeki 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 47. maddesiyle 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesine eklenen “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de, Dairemizin E:2022/2348 sayılı dosyasında yapılan temyiz inecelemesinde dava konusu işlemin dayanağı olan söz konusu fıkranın "karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler" kısmının Anayasaya aykırılığı ciddi görülmüş olup, itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurulması üzerine, Anayasa Mahkemesinin 05/11/2024 tarih ve E:2023/68, K:2024/190 sayılı kararı ile kuralın Anayasaya aykırı olmadığına karar verildiğinden, Anayasa'nın 152. maddesinin son fıkrası gereği esasa ilişkin red kararının Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren 10 yıl süreyle yeniden Anayasa Mahkemesine başvurulamayacağı açıktır. Davalı idarenin, ehliyete ilişkin itirazı incelenip değerlendirilmiş olup, Yönetmeliğin konusu itibarıyla dava açma ehliyetinin bulunduğu anlaşıldığından, bu konudaki itirazı yerinde görülmemiştir.
ESAS YÖNÜNDEN: İlgili Mevzuat: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 56. maddesinde; "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler." hükmüne yer verilmiştir. 2872 sayılı Çevre Kanununun 1. maddesinde; "Bu Kanunun amacı, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamaktır." hükmü, 2. maddesinde; "Çevre korunması: Çevresel değerlerin ve ekolojik dengenin tahribini, bozulmasını ve yok olmasını önlemeye, mevcut bozulmaları gidermeye, çevreyi iyileştirmeye ve geliştirmeye, çevre kirliliğini önlemeye yönelik çalışmaların bütününü, Sürdürülebilir çevre: Gelecek kuşakların ihtiyaç duyacağı kaynakların varlığını ve kalitesini tehlikeye atmadan, hem bugünün hem de gelecek kuşakların çevresini oluşturan tüm çevresel değerlerin her alanda (sosyal, ekonomik, fizikî vb.) ıslahı, korunması ve geliştirilmesi sürecini, Sürdürülebilir kalkınma: Bugünkü ve gelecek kuşakların, sağlıklı bir çevrede yaşamasını güvence altına alan çevresel, ekonomik ve sosyal hedefler arasında denge kurulması esasına dayalı kalkınma ve gelişmeyi, Çevresel etki değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları, ifade eder" hükmü, 3. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendinde; Çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır. Bakanlık ve yerel yönetimler; meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların çevre hakkını kullanacakları katılım ortamını yaratmakla yükümlüdür." hükmü, 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. (İptal üçüncü fıkra: Anayasa Mahkemesi’nin 15/1/2009 tarihli ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı Kararı ile) Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmü, 30. maddesinde; "Çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya haberdar olan herkes ilgili mercilere başvurarak faaliyetle ilgili gerekli önlemlerin alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilir. Herkes, 9/10/2003 tarihli ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında çevreye ilişkin bilgilere ulaşma hakkına sahiptir. Ancak, açıklanması halinde üreme alanları, nadir türler gibi çevresel değerlere zarar verecek bilgilere ilişkin talepler de bu Kanun kapsamında reddedilebilir." hükmü, "Faaliyetlerin durdurulması" başlıklı 15. maddesinde; "(Değişik: 26/4/2006-5491/12 md.) Bu Kanun ve bu Kanun uyarınca yayımlanan yönetmeliklere aykırı davrananlara söz konusu aykırı faaliyeti düzeltmek üzere Bakanlıkça ya da 12 nci maddenin birinci fıkrası uyarınca denetim yetkisinin devredildiği kurum ve merciler tarafından bir defaya mahsus olmak üzere esasları yönetmelikle belirlenen ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Faaliyet; süre verilmemesi halinde derhal, süre verilmesi durumunda, bu süre sonunda aykırılık düzeltilmez ise Bakanlıkça ya da 12 nci maddenin birinci fıkrası uyarınca denetim yetkisinin devredildiği kurum ve merciler tarafından kısmen veya tamamen, süreli veya süresiz olarak durdurulur. Çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler ile çevre izni veya çevre izin ve lisansı olmayan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur. Çevresel Etki Değerlendirmesi incelemesi yapılmaksızın başlanan faaliyetler Bakanlıkça, proje tanıtım dosyası hazırlanmaksızın başlanan faaliyetler ise mahallin en büyük mülkî amiri tarafından süre verilmeksizin durdurulur. Süre verilmesi ve faaliyetin durdurulması, bu Kanunda öngörülen cezaların uygulanmasına engel teşkil etmez. " hükmü yer almıştır. 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde dayanılarak hazırlanan ve 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren dava konusu "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Kapsam" başlıklı 2. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelik; ... c) Çevresel Etki Değerlendirmesi kapsamına giren projelerin başvuru, inşaat öncesi, inşaat, işletme ve işletme sonrası izlenmesi, kontrolü ve denetlenmesini, ... kapsar." kuralına, "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen a) Anons: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, ilgili belediyeler ve muhtarlıklarca yapılan sesli duyuruyu, b) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu, ... ç) Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel etki değerlendirmesi başvuru dosyası, çevresel etki değerlendirmesi raporu, proje tanıtım dosyası, proje ilerleme raporu hazırlamak ve sunmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları, ... ı) Çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı: Yapılması planlanan projenin ana ve yardımcı ünitelerinin de içerisinde bulunduğu koordinatlarla sınırlandırılan alanı, ... p) Entegre Proje: Bu Yönetmeliğe tabi olan, faaliyet konuları veya işlevleri açısından birbirine bağlı ve tamamlayıcı nitelikteki birden fazla faaliyeti kapsayan projeleri, ... ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancıları, ... bb) Mücbir sebep: ÇED Olumlu/ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için bu Yönetmelikte tanımlanmış olan karar geçerlik süresi içerisinde yatırıma başlanılmasına doğrudan engel teşkil edecek; doğal afet, olağanüstü hal, idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa) gibi dıştan gelen fiili bir durumu, ... ee) Proje bedeli: Proje kapsamında, fiili olarak sahada yapılacak ünitelerin/tesislerin asgari yatırım tutarını (Arazi edinimi, saha düzenlemesi, bina-inşaat giderleri, makine-ekipman ile teçhizat giderleri, kurulum maliyetleri ve benzeri), ff) Proje ilerleme raporu: ÇED Olumlu kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın inşaat öncesine ve inşaat dönemine ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren raporu, ... ıı) Yatırım süreci izleme: Gerçekleştirilmesi planlanan projeye dair "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı alındıktan sonra, proje ilerleme raporuna göre yapılan değerlendirmeleri, ifade eder." tanımlarına, "Çevresel etki değerlendirmesi sürecinin başlatılması ve komisyonun kuruluşu" başlıklı 8. maddesinde; "... (3) İnceleme sonucunda, başvuru dosyasının Ek-3’te yer alan genel formata uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşan bir Komisyon kurulur. ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir. (4) Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığı, ÇED sürecinin başladığı, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığı ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyuru, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edilir. Ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabilir. ..." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi raporu özel formatının belirlenmesi" başlıklı 10. maddesinde; "(1) Komisyon üyesi kurum/kuruluşların görüş ve önerileri ile halktan gelen görüş ve öneriler doğrultusunda Bakanlıkça ÇED raporu özel formatı hazırlanır. (2) ÇED raporu özel formatı, özel format bedelinin ödenmesi mukabilinde verilir. Özel format bedeli, format için Bakanlık tarafından komisyon üyelerine yazılı olarak bildirilen son görüş verme tarihinden itibaren 1 ay içerisinde yatırılmaz ise ÇED süreci sonlandırılır. ..." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi raporunun Bakanlığa sunulması" başlıklı 11. maddesinde; "(1) Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED raporu Bakanlığa sunulur. ÇED raporunun özel formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından 7 iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED raporunun özel formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde ÇED raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun eksiklikleri tamamlanarak 30 takvim günü içerisinde Bakanlığa sunulması gerekmektedir. Süresi içerisinde sunulmaması halinde ÇED süreci sonlandırılır. ÇED raporunun tamamlanması için verilen 30 takvim günlük süre yetkili müşavir firmaların kullanacağı toplam süreyi ifade eder. ..." kuralına, "Komisyonun çalışma usulü ve çevresel etki değerlendirmesi raporunun incelenmesi" başlıklı 12. maddesinde; "... (2) İnceleme değerlendirme toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır. (3) Proje sahibi ile Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar, komisyon üyelerini bilgilendirmek için toplantıda hazır bulunurlar. Gerekli hallerde komisyon toplantıları elektronik ortamda video konferans ve benzeri yöntemle de yapılabilir. Toplantının düzenlenme şekli komisyon üyelerine gönderilen davet yazısında belirtilir. ..." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" başlıklı 14. maddesinde "... (4) Proje için verilen "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Olumsuz" kararı, karar tarihinden itibaren Bakanlık ve il müdürlüğü internet sitesinde süresiz, askıda 30 takvim günü ilan edilerek halka duyurulur. ... (6) Yatırıma başlanılmamış olan projeler için verilen ÇED Olumlu kararları, proje sahibinin talebi ve talebin Bakanlık tarafından uygun görülmesi halinde geçersiz sayılır. Bu şekilde geçersiz sayılan kararlar Bakanlık ve il müdürlüğü tarafından internet sayfasında ilan edilir." kuralına, "Başvuru ve inceleme" başlıklı 16. maddesinde; " ... (3) Formata uygun hazırlandığı tespit edilen ve ÇED inceleme ve değerlendirme süreci başlatılan projelerde; ... b) Bakanlık tarafından gerekli görülmesi halinde, dosyadaki bilgiler dikkate alınarak ilgili kurum/kuruluşlardan yazılı görüş istenebilir veya ilgili kurum/kuruluşlarla toplantı düzenlenebilir. Yazılı görüş istenilmesi halinde görüş talep yazı tarihinden itibaren, toplantı düzenlenmesi halinde ise toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır. ..." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinde; "(1) Bakanlık inceleme değerlendirme süreci tamamlanarak karar aşamasına geçilen proje hakkında 5 iş günü içinde "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını verir. Verilen karar il müdürlüğüne, görüş alınan kurum/kuruluşlara, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirilir. Bu karar il müdürlüğü tarafından internet sitesinde süresiz ve askıda 30 takvim günü ilan edilerek halka duyurulur. (2) “ÇED Gerekli Değildir” kararı verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda “ÇED Gerekli Değildir” kararı geçersiz sayılır. (3) Yatırıma başlanılmamış olan projeler için verilen “ÇED Gerekli Değildir” kararları, proje sahibinin talebi ve talebin Bakanlık tarafından uygun görülmesi halinde geçersiz sayılır. Bu şekilde geçersiz sayılan kararlar Bakanlık ve il müdürlüğü tarafından internet sayfasında ilan edilir. (4) “ÇED Gereklidir” kararı verilen projeler için ÇED başvuru dosyası hazırlanarak Bakanlığa başvuru yapılması gerekmektedir. Ancak, “ÇED Gereklidir” kararına esas şartların değişmesi halinde, 15 inci madde hükümlerine göre yeniden başvuru yapılabilir." kuralına, "Yatırımın izlenmesi ve denetimi" başlıklı 18. maddesinde; "(1) Bakanlık, "ÇED Olumlu" kararı veya "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerle ilgili olarak, “ÇED Olumlu” kararına esas nihai ÇED raporunda veya “ÇED Gerekli Değildir” kararına esas proje tanıtım dosyasında taahhüt edilen hususların yerine getirilip getirilmediğini izler, kontrol eder ve denetler. Bakanlık, proje ilerleme raporlarında belirtilen iş ve işlemlerin doğruluğunu kontrol eder. ... (4) “ÇED Olumlu” kararı verilen projelerin proje sahibi; komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımda kaydedilen gelişmeleri içeren proje ilerleme raporunu, Bakanlıkça yeterlik verilen ve söz konusu projenin ÇED raporunun hazırlanmasında görev almayan kurum/kuruluşlara hazırlatarak elektronik sisteme yüklemek ve Bakanlık denetimlerinde sunmakla yükümlüdür. Yükümlülüğün yerine getirilmesine yönelik yöntem Bakanlıkça belirlenir." kuralına, "Bu Yönetmeliğe aykırı uygulamaların durdurulması" başlıklı 19. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki projelerde; ... b) “ÇED Olumlu” kararı ya da “ÇED Gerekli Değildir” kararı verildikten sonra, proje sahibi tarafından nihai ÇED raporu veya proje tanıtım dosyasında taahhüt edilen hususlara uyulmadığının tespit edilmesi durumunda söz konusu taahhütlere uyulması için projeyle ilgili Bakanlıkça/il müdürlüğünce bir defaya mahsus olmak üzere ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Bu süre sonunda taahhüt edilen hususlara uyulmaz ise yatırım durdurulur. Yükümlülükler yerine getirilmedikçe durdurma kararı kaldırılmaz. Bu konuda 2872 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine göre işlem tesis edilir." kuralına, "Kapasite artışları" başlıklı 20. maddesinde; "(1) "ÇED Olumlu" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararı bulunan ve eşik değeri olan projelerde yapılacak kapasite artışı ve/veya alan genişletilmesinin planlanması durumunda, her bir kapasite artışı miktarının mevcut proje kapasitesi ile toplanması ve bu toplamın; a) Ek-1’deki listede yer alan eşik değer ve üzerinde kalması durumunda, 8 inci madde kapsamında başvuru yapılması gerekmektedir. b) Ek-2’deki listede yer alan eşik değer ve üzerinde kalması durumunda, 16 ncı madde kapsamında başvuru yapılması gerekmektedir. (2) “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunan projelerde kapasite artışı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, planlanan projenin etkileri, mevcut karara esas çevresel etkiler ile birlikte kümülatif olarak değerlendirilir." kuralına, "Askeri projeler" başlıklı 23. maddesinde; "(1) Askeri projelerle ilgili ÇED uygulamaları, Milli Savunma Bakanlığının veya İçişleri Bakanlığının görüşü alınarak Bakanlık tarafından belirlenir." kuralına, "Olağanüstü durumlar ve özel hükümler" başlıklı 24. maddesinde; "(1) Aşağıdaki projeler için uygulanacak ÇED sürecine ilişkin yöntem Bakanlıkça belirlenir: a) Afet riski altındaki alanların dönüştürülmesi işlemleri, doğal afetler sonucu yıkılan, bozulan, tahrip olan veya hasar gören herhangi bir yatırımın bulunduğu yerde kısmen veya tamamen yeniden gerçekleştirilmesi planlanan projeler ile doğal afet, kaza ve benzeri acil durumlarda ortaya çıkan çevre kirliliğinin önlenmesi için ivedilikle yapılması gereken projeler. b) Bu Yönetmeliğe tabi olmayan veya Ek-2’deki listeye tabi olduğu halde proje sahibinin ÇED raporu hazırlama talebinin Bakanlıkça uygun görüldüğü projeler. c) Organize sanayi bölgeleri, ihtisas organize sanayi bölgeleri, endüstri bölgeleri, serbest bölgeler ile teknoloji geliştirme bölgelerinde kurulması planlanan projeler. ç) Stratejik çevresel değerlendirme yapılan alanlarda kurulması planlanan projeler. d) Teknoloji değişikliği uygulamak suretiyle, verim artırımına, doğal kaynak kullanımını azaltmaya ve/veya çevre kirliliğini azaltmaya yönelik yapılmak istenilen değişiklikler, Ar-Ge çalışmaları veya prototip üretim yapan projeler. e) Ek-1 veya Ek-2’deki listelerde olup, eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliği içeren projeler." kuralına, "Entegre projeler" başlıklı 25. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde, Bakanlıkça entegre proje için tek bir ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası hazırlanması istenir." kuralına, "Düzenleme yetkisi" başlıklı 28. maddesinde; "(1) Bakanlık, gerekli gördüğü hallerde bu Yönetmeliğin uygulanmasına ilişkin olarak düzenleme yapılabilir." kuralına, "Geçiş süreci" başlıklı geçici 1. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce, ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası il müdürlüğüne ya da Bakanlığa sunulmuş projelere, bu Yönetmeliğin lehte olan hükümleri ve/veya başvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulanır." kuralına, "ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ UYGULANACAK PROJELER LİSTESİ" başlıklı Ek-1 listesinin; 1. maddesinde; "Rafineriler; ... b) 500 ton/gün üzeri taşkömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri, ..." kuralına, 2. maddesinde; "Termik güç santralleri; a) Toplam ısıl gücü 300 MWt ve daha fazla olan termik güç santralleri ile diğer yakma sistemleri, ..." kuralına, 10. maddesinde; "Su yolları, limanlar ve tersaneler; ... ç) Denize cepheli 24 metre üzeri yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler, ..." kuralına, 13. maddesinde; "Göl hacmi 10 milyon m³ ve üzeri olan baraj veya göletler," kuralına, 15. maddesinde; "Kapasitesi 50.000 m³/gün üzeri olan atık su arıtma tesisleri," kuralına, 25. maddesinde; "Madencilik projeleri; a) 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dâhil) planlanan açık işletmeler, ..." kuralına, "ÇEVRESEL ETKİLERİ ÖN İNCELEME VE DEĞERLENDİRMEYE TABİ PROJELER" başlıklı Ek-2 listesinin; 1. maddesinde; "500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralına, 6. maddesinde; "...b) Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan sabun üretimi yapan tesisler," kuralına, 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı madde depolama tesisleri," kuralına, 18. maddesinde; "Çimento bazlı yapı elemanları ve/veya hazır beton tesisleri; a) Gazbeton blokları, çimento esaslı levha üretim yapan tesisler, b) Üretim kapasitesi 100 m3/saat veya üzerinde olan hazır beton tesisleri, c) Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler," kuralına, 28. maddesinde; "Altyapı tesisleri; ... ğ) Karada, 5 metre ve üzerinde yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler, h) Denize cepheli 5 m üzerinde ve 24 m altında (alt ve üst sınır dâhil) yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler, ..." kuralına, 30. maddesinde; "Konut projeleri (300 konut ve üzeri)," kuralına, 36. maddesinde; "Alışveriş merkezleri (10.000 m2 ve üzeri kapalı inşaat alanı)," kuralına, 38. maddesinde; "Mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak olan hidroelektrik enerji santralleri," kuralına, 39. maddesinde; "Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması," kuralına, 42. maddesinde; "Göl hacmi 1 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler (rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç)," kuralına, 43. maddesinde; "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralına, 44. maddesinde; "Akarsu yatakları ile ilgili projeler; a) Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan), b) Sürekli akış gösteren akarsuların yataklarında 5 km ve üzerinde düzenleme yapılan projeler," kuralına, 45. maddesinde; "Madencilik projeleri; a) Madenlerin çıkarılması (Ek-1 listesinde yer almayanlar), b) 10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri, c) Karbondioksit, metan gazı ve diğer gazların çıkartılması, ç) Petrol, doğalgaz ve kayagazının aranması ve/veya çıkarılması (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç) (Ek-1'de yer almayanlar), d) Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç), e) Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler, f) Fiziksel Yöntemler uygulanan cevher zenginleştirme tesisleri ve/veya bu zenginleştirme tesislerine ilişkin atık tesisleri," kuralına, 51. maddesinde; "Kapasitesi 30.000 m3/gün ve üzeri olan atık su arıtma tesisleri," kuralına, 53. maddesinde; "Asbest içeren yapı ve tesislerin sökülmesi/yıkılması," kuralına, 55. maddesinde; "Arazilerin Yeniden Yapılandırılması Projeleri; a) Kullanım amacı değiştirilmeksizin tarım arazilerinin yeniden yapılandırılması ile ilgili projeler (1.000 hektar ve üzeri), b) İşlenmemiş veya yarı işlenmiş alanların, tarım ve orman amacı ile kullanımını amaçlayan projeler (1.000 hektar ve üzeri), c) Orman alanlarının başka amaçla kullanıma dönüştürülmesi projeleri (1.000 hektar ve üzeri), ç) Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1.000 hektar ve üzeri)," kuralına, "ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ GENEL FORMATI" başlıklı Ek-3'ün 3. bölümünde; "Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunların belirlenmesi, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi. b) Projenin iklim üzerindeki etkisi (sera gazı emisyonlarının niteliği ve büyüklüğü) ve projenin iklim değişikliğinden nasıl etkileneceği. c) İklim değişikliğine bağlı projeyle ilgili afet veya kaza riski. ç) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azaltılması için alınacak önlemler." düzenlemesine yer verilmiştir. Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliği"nin "ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ UYGULANACAK PROJELER LİSTESİ" başlıklı Ek-1 listesinin; 3. maddesinde; "Nükleer yakıt tesisleri: ... ç) Radyasyonlu nükleer yakıtların nihai bertarafı işlemi, ..." kuralı, 5. maddesinde; "Asbest çıkartılması ve asbest içeren ürünleri işleme veya dönüştürme tesisleri: a) Asbest madeni işletmeleri ve zenginleştirme tesisleri, b) Son ürün olarak friksiyon (Sürtünme) maddesi üreten 50 ton/yıl ve üzeri kapasiteli tesisler, c) 200 ton/yıl ve üzeri asbest kullanan diğer tesisler, ç) 10.000 ton/yıl ve üzeri kapasiteli, son ürünü asbestli beton olan tesisler," kuralı, 7. maddesinde; "Patlayıcı ve/veya parlayıcı maddelerin üretildiği tesisler," kuralı, 8. maddesinde; "Yollar ve havaalanları: ... ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması," kuralı, 27. maddesinde; "Madencilik projeleri: ... b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma, ..." kuralı, "SEÇME-ELEME KRİTERLERİ UYGULANACAK PROJELER LİSTESİ" başlıklı Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı ve/veya parlayıcı madde depolama tesisleri," kuralı, 49. maddesinde; "Madencilik projeleri: ... c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının çıkartılması ve depolanması, ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların çıkartıldığı, depolandığı veya işlendiği tesisler, (Atölye tipi dolum tesisleri hariç)" kuralı yer almıştır. Diğer taraftan, 05/12/2017 tarih ve 30261 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 7061 sayılı "Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun" 48. maddesi ile eklenen 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesinin son fıkrasında; "Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz." hükmü yer almıştır.
A- UYUŞMAZLIĞA KONU YÖNETMELİĞİN İPTALİ İSTENİLEN MADDELERİNİN İNCELENMESİ:
1- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde yer alan “veya” ibaresi ile (b) bendinde yer alan (ilk) "veya” ibaresi (... projeden etkilenecek "veya" etkilenmesi muhtemel ...) yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... v) Anons: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, ilgili belediyeler ve muhtarlıklarca yapılan sesli duyuruyu, y) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise anons; gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, ilgili belediyeler ve muhtarlıklarca yapılan sesli duyuru olarak, askıda ilan ise; gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuru olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, söz konusu düzenleme ile; projenin yapılacağı yer ile muhtemel yer arasında bir tercih yapıldığı, bu haliyle duyurunun anılan yerlerden yalnız birinde gerçekleştirileceği, halkın bilgilenme hakkına kısıtlama getirildiği, projenin daha az insan tarafından bilinmesi amacıyla tesis edildiği, sağlıklı çevrede yaşama hakkına, hizmet gereklerine ve kamu yararına aykırı olduğu iddialarıyla düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikteki tanımlarda da "veya" ibaresine yer verildiği, dolayısıyla dava konusu Yönetmelikte bu yönden yeni bir düzenleme yapılmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; "projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halk" ifadesinde yer alan "veya" ibaresinin iddia edildiği gibi tercih belirtmek amacıyla kullanılmadığı, nitekim projenin yapılacağı yere bağlı olarak projeden kesin olarak etkilenen halkın olabileceği gibi, muhtemel olarak etkilenen halkın da olabileceği dikkate alındığında, "veya" ibaresi ile projenin etkisinin kesin veya muhtemel olma durumunun vurgulandığı, dolayısıyla projeden muhtemel olarak etkilenme durumunda dahi ilgili halkın yaşadığı yer/yerlerde ilanın yapılmasının zorunlu olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, halkın katılımı ilkesine, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
2- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... y) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu,... ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise askıda ilan, gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuru olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, yapılan tanım değişikliği ile ilanın daha dar bir alanda yapılacağı, verilen kararın daha az bir kitle tarafından duyulmasına yol açacağı, böylece proje ve işlemlerin daha az kitleye duyurulması ile ÇED sürecine ve çevresel karar alma süreçlerine katılım hakkını, karar alma süreçlerini kısıtlayacağı, bu nedenle hem kaymakamlık hem de muhtarlık binasında ilan edilmesi ile daha fazla kişinin projeden ve işlemlerden haberdar olabileceği iddialarıyla muhtarlık binasında askıda ilan hususunda idareye takdir yetkisi tanıyan ibarenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği savunulmuştur. Anayasanın 56. maddesi gereği çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak, çevrenin kirlenmesini önlemek Devletin olduğu kadar vatandaşın da ödevidir. Bu husus, 2872 sayılı Çevre Kanununun "İlkeler" başlıklı 3. maddesinde yer alan; başta idare, meslek odaları, birlikler ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkesin, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi ile görevli olduğu, bu konuda alınacak tedbirlere ve belirlenen esaslara uymakla yükümlü oldukları yönündeki düzenleme ile de vurgulanmıştır. Dolayısıyla projeler bakımından, herkesin, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi hususunda yükümlülüklerini yerine getirebilmesi, öncelikle yapılması planlanan projelerden haberdar olmasına bağlıdır. Bu nedenle, ÇED Yönetmeliğinde, ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar halkın proje hakkında bilgilendirilmesine, projeye ilişkin görüş ve önerilerini sunabilmesine, başka bir deyişle, halkın sürece katılımına yönelik kurallar öngörülmüştür. Yasal düzenlemelere bakıldığında, çevrenin korunması hak olduğu kadar ödev de olup, halkın bu konudaki ödevlerini yerine getirebilmesi için sürece etkin bir şekilde katılması esastır. Mülga ÇED Yönetmeliğinde askıda ilanın; valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında yapılacağının düzenlendiği dikkate alındığında, "veya" ibaresiyle idareye askıda ilan hususunda muhtarlık ile köy binası arasında takdir hakkının tanındığı görülmüştür. Nitekim bu düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2016/3233 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 18/04/2018 tarih ve E:2016/3233, K:2018/2860 sayılı kararıyla davanın reddine karar verilmiş, bu kararın temyiz edilmesi üzerine Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 24/04/2019 tarih ve E:2018/3565, K:2019/1958 sayılı kararıyla kararda belirtilen gerekçe ile onanmasına karar verilmiştir. Davalı idare tarafından her ne kadar, tüm köylerde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı belirtilmiş ise de, dava konusu düzenlemede sadece köy odası ibaresinin çıkartılmadığı, aynı zamanda (ikinci) "veya" ibaresinin kullanım yeri değiştirilerek idareye kaymakamlık ile muhtarlık binası arasında askıda ilan hususunda takdir hakkı tanındığı anlaşılmıştır. Oysaki projelerin özellikle kırsal bölgelerde yapıldığı dikkate alındığında, burada yaşayanların yaşam koşulları itibarıyla sadece internette ve il müdürlüğünde yapılan bir ilanla projeden haberdar olmasını beklemenin gerçekçi olmadığı, dolayısıyla halkın ÇED sürecine etkin bir şekilde katılımının sağlanması amacıyla askıda ilanın hem valilik, kaymakamlık hem de muhtarlık binasında yapılması gerektiği, dava konusu düzenlemenin ise bu haliyle çevrenin korunması, sürdürülebilir çevre ve katılım ilkeleri ile kamu yararı ile bağdaşmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
3- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresi ile 18. maddesinin 1. ve 4. fıkraları yönünden; 03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi; "Bakanlıkça yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlamak ve sunmak, ÇED Olumlu Kararı alan projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme ve kontrolü raporlama çalışmalarını yapabilmek için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları" olarak düzenlenmiş, bu bentte yer alan "ÇED Olumlu Kararı alan projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme ve kontrolü raporlama çalışmalarını yapabilmek" ibaresinin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2013/10649 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 18/11/2015 tarih ve E:2013/10649, K:2015/8926 sayılı kararı ile; "... Anayasa Mahkemesi kararında da belirtildiği üzere, denetleme yetkisinin ancak yasayla açıkça hangi kurum ve kuruluşa devredileceğinin belirtilmesi halinde devri mümkün olup; yasal dayanağı bulunmaksızın yetki devrinin yapılamayacağı açıktır. ... Yeterlik Tebliği ek-4'de yer alan formdan; söz konusu kuruluşlarca yapılan izleme ve kontrolün denetim niteliği taşıdığı, bu nedenle, idarenin kanuniliği ilkesi gereği, idare adına denetim yaparak rapor hazırlayan söz konusu kuruluşların da yasal dayanağı bulunmaksızın üçüncü kişilerin denetimine yönelik yetki kullanmalarına olanak bulunmamaktadır. Öte yandan; izleme ve kontrol raporlama çalışması yapan kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED Raporu hazırlama yetkisi verilen bu kuruluşlar olduğu hususu dikkate alınınca, projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme, kontrol ve raporlama çalışmalarını yapmalarının kendi kendini denetleme anlamına geleceği, bunun dolaylı denetimsizlik ortamı oluşturacağı, denetim mekanizmasının ÇED Raporunu hazırlayan kurum/kuruluştan bağımsız kuruluşlarca yapılması gerektiği, aksi halde kamu eliyle denetimin zayıflatılmasının söz konusu olacağı görüldüğünden, dava konusu düzenlemede bu yönlerden de hukuki isabet görülmemiştir." gerekçeleriyle söz konusu düzenlemenin iptaline karar verilmiştir. 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlamak ve sunmak, “ÇED Olumlu” kararı alan projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları" olarak tanımlanmış, bu bendin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/573 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 13/10/2015 tarihli kararıyla; "...Davalı idare tarafından, Danıştay Ondördüncü Dairesinin 19/06/2014 günlü, E:2013/10649 sayılı yürütmeyi durdurma kararında yer verilen gerekçelerden hareketle, dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendine "yardımcı olacak" ifadesinin eklendiği belirtilmiş ise de; dava konusu düzenleme ile söz konusu kuruluşlarca yapılacak olan faaliyetin "izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmak" şeklinde değiştirilmesinin, izleme ve kontrolün denetim niteliğini ortadan kaldırmadığı, yasal dayanak bulunmaksızın, idare adına denetim yaparak rapor hazırlama niteliğinin devam ettiği, izleme ve kontrol raporlama çalışması yapan kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED Raporu hazırlama yetkisi verilen bu kuruluşlar olduğu hususu dikkate alınınca, projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme, kontrol ve raporlama çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmalarının kendi kendini denetleme anlamına geleceğini, bunun dolaylı denetimsizlik ortamı oluşturacağını, denetim mekanizmasının ÇED Raporunu hazırlayan kurum/kuruluştan bağımsız kuruluşlarca yapılması gerektiği, aksi halde kamu eliyle denetimin zayıflatılmasının söz konusu olacağı açıktır. ..." gerekçeleriyle yürütmenin durdurulmasına, sonrasında da Dairenin 05/04/2017 tarih ve E:2015/573, K:2017/2108 sayılı kararıyla anılan bendin iptaline karar verilmiştir. Danıştay Ondördüncü 13/10/2015 tarih ve E:2015/573 sayılı yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararının gereğinin yerine getirilmesi amacıyla 09/02/2016 tarih ve 29619 sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik'in 1. maddesi ile mevcut Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlamak ve sunmak, “ÇED Olumlu” kararı alan projelerin başlangıç ve inşaat dönemine ilişkin süreçte komisyonca belirlenecek periyotlarda yatırım sürecinde kaydedilen gelişmelere ilişkin bilgilendirmeyi yapmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları” olarak değiştirilmiş, bu değişikliğin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2016/3233 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 18/04/2018 tarih ve E:2016/3233, K:2018/2860 sayılı kararıyla; "... bu düzenleme ile söz konusu kuruluşlarca yapılacak olan faaliyetin "projelerin başlangıç ve inşaat dönemine ilişkin süreçte komisyonca belirlenecek periyotlarda yatırım sürecinde kaydedilen gelişmelere ilişkin bilgilendirmeyi yapmak" şeklinde değiştirilmesinin, daha önce yürütmesinin durdurulmasına karar verilen "izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmak" düzenlemesiyle aynı sonucu doğuracağı, "projelerin başlangıç ve inşaat dönemine ilişkin süreçte komisyonca belirlenecek periyotlarda yatırım sürecinde kaydedilen gelişmelere ilişkin bilgilendirmeyi yapmak" faaliyetinin denetim aşamalarından başlangıç kısmını ve denetime esas altyapıyı oluşturduğu açıktır. Öte yandan; dava konusu yönetmeliğin 4. maddesinde yer alan Yönetmeliğe eklenen 27/B maddesindeki düzenleme ile yatırım sürecinde kaydedilen gelişmeleri bildirme yükümlülüğünün anılan kurum ve kuruluşlara bırakıldığı görülmekle, yukarıda yer verilen mevzuat ve Anayasa Mahkemesi kararı uyarınca yatırım sürecinde kaydedilen gelişmeleri izlemenin de denetim yetkisi kapsamında denetimin üzerine inşa edileceği bir faaliyet olduğu anlaşıldığından, anılan düzenleme yönünden de denetim niteliğinin devam ettiği, yatırım sürecinde kaydedilen gelişmeleri izleyen kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED Raporu hazırlama yetkisi verilen bu kuruluşlar olduğu hususu dikkate alınınca, denetim mekanizmasının ÇED Raporunu hazırlayan kurum/kuruluştan bağımsız kuruluşlarca yapılması gerektiği, aksi halde kamu eliyle denetimin zayıflatılmasının söz konusu olacağından dava konusu düzenlemelerin yukarıda yer verilen mevzuat ve Anayasa Mahkemesi kararına aykırı olarak yasal dayanak bulunmaksızın denetim yetkisinin devredilmemesi gerektiği gerekçelerine aykırı olduğu açıktır." gerekçeleriyle söz konusu bendin iptaline karar verilmiştir. Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) b) (Değişik:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası, Proje İlerleme Raporu hazırlamak ve sunmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar; çevresel etki değerlendirmesi başvuru dosyası, çevresel etki değerlendirmesi raporu, proje tanıtım dosyası, proje ilerleme raporu hazırlamak ve sunmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşlar olarak tanımlanmıştır. Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Yatırımın izlenmesi ve kontrol edilmesi" başlıklı 18. maddesinde; "(1) (Değişik:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) Bakanlık, "ÇED Olumlu" kararı veya "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerle ilgili olarak, Nihai ÇED Raporu ve/veya “ÇED Gerekli Değildir” kararına esas Proje Tanıtım Dosyasında taahhüt edilen hususların yerine getirilip getirilmediğini izler ve denetler. (...) (5) (Ek:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) ÇED Olumlu Kararı verilen projelerin proje sahibi; komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımda kaydedilen gelişmeleri içeren Proje İlerleme Raporu’nu, Bakanlıkça yeterlik verilen ve söz konusu projenin ÇED Raporu’nun hazırlanmasında görev almayan kurum/kuruluşlara hazırlatarak elektronik sisteme yüklemek ve Bakanlık denetimlerinde sunmakla yükümlüdür. Yükümlülüğün yerine getirilmesine yönelik yöntem Bakanlıkça belirlenir." hükmüne yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Yatırımın izlenmesi ve denetimi" başlıklı 18. maddesinde ise; "(1) Bakanlık, "ÇED Olumlu" kararı veya "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerle ilgili olarak, “ÇED Olumlu” kararına esas nihai ÇED raporunda veya “ÇED Gerekli Değildir” kararına esas proje tanıtım dosyasında taahhüt edilen hususların yerine getirilip getirilmediğini izler, kontrol eder ve denetler. Bakanlık, proje ilerleme raporlarında belirtilen iş ve işlemlerin doğruluğunu kontrol eder." hükmüne yer verilmiştir. Davacılar tarafından, izleme faaliyetlerinin proje ilerleme raporu kapsamında yapılacağı, oysaki izleme faaliyetinin Bakanlığa hasredilmiş denetim yetkisi kapsamında olduğu ve bu haliyle denetim yetkisinin Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara devredildiği, düzenlemenin daha önceki yargı kararları ile Anayasanın 2., 56., 123., 138. ve 153. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların tanımında dava konusu Yönetmelikte her hangi bir değişiklik yapılmadığı, 18 madde bakımından ise; öncelikli olarak mülga Yönetmeliğe göre anlam düşüklüğünün giderildiği, başlığın "Yatırımın izlenmesi ve kontrol edilmesi" yerine "Yatırımın izlenmesi ve denetimi" olarak değiştirildiği, kontrol kelimesine madde hükmü içerisinde yer verilerek etkinliğin artırıldığı, proje ilerleme raporu yönünden kontrol getirildiği, denetim yetkisinin devrinin söz konusu olmadığı, nitekim Bakanlıkça yapılan denetim kapsamında taahhüde aykırılık durumunda yaptırım uygulanabildiği belirtilerek, mevzuata aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta, şimdiye kadar yapılan düzenlemelerin iptaline ilişkin yargı kararlarında ilk olarak vurgulanan husus, Yönetmeliklerde "Bakanlıkça yetki verilmiş kurum/kuruluşlar"ın izleme ve kontrol raporlama çalışmalarını yapan (2013 tarihli ÇED Yönetmeliği), izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapan (2014 tarihli ÇED Yönetmeliği), yatırım sürecinde kaydedilen gelişmelere ilişkin bilgilendirmeyi yapan (2016 tarihli ÇED Yönetmeliğinde değişiklik yapılmasına ilişkin Yönetmelik) şeklindeki düzenlemelerle söz konusu kurum/kuruluşlara, idare adına denetim niteliği taşıyan yetkinin verildiği, ancak Anayasa Mahkemesi kararı gereği, yasal dayanak bulunmaksızın, üçüncü kişilerin denetimine yönelik yetki kullanılmasının mümkün olmadığı hususudur. Bu nedenle, değişikliğe ilişkin Yönetmeliğin dava konusu maddelerinde, yeterlik verilmiş kurum/kuruluşa idare adına denetim niteliğinde bir yetki verilip verilmediğinin öncelikli olarak incelenmesi gerekmektedir. Gerek mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde gerekse dava konusu Yönetmelikle, önceki Yönetmeliklerden farklı olarak yeterlik verilmiş kurum/kuruluşa proje ilerleme raporu hazırlama ve sunma yetkisinin verildiği görülmüştür. Proje ilerleme raporunun, ÇED Olumlu kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın inşaat öncesine ve inşaat dönemine ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren rapor olduğu, yatırım sürecini izlemenin, proje ilerleme raporuna göre yapılan değerlendirmeleri ifade ettiği, denetimin ise izleme neticesinde gerek ÇED Gerekli Değildir kararının dayanağı proje tanıtım dosyasında (PTD'de) gerekse ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporunda verilen taahhütlerin fiili durumda yerine getirilip getirilmediğine yönelik çalışmaları kapsadığı ve izlemenin ve denetimin dava konusu Yönetmeliğin 18. maddesinin 1. fıkrasında açıkça Bakanlıkça yapılacağının düzenlendiği dikkate alındığında, proje ilerleme raporu hazırlanmasının, projenin inşaat öncesine ve inşaat dönemine ilişkin sadece veri toplama niteliğinde olduğu, raporun (izleme ve denetim kapsamında yapılan) verilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğine yönelik bir değerlendirmeyi veya analizi içermediği, başka bir deyişle, değişikliğin sahada yapılan uygulamaların Bakanlığa bildirimine yönelik olduğu, dolayısıyla dava konusu düzenleme ile yeterlik verilmiş kurum/kuruluşa idare adına denetim niteliğinde sayılabilecek bir yetkinin verilmediği sonucuna varılmıştır. Diğer taraftan, yargı kararlarında ikinci olarak, izleme ve kontrol raporlama çalışması yapan kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED Raporu hazırlama yetkisi verilen kuruluşlar olduğu, projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme, kontrol ve raporlama çalışmalarını yapmalarının kendi kendini denetleme anlamına geleceği, dolayısıyla denetim mekanizmasının ÇED Raporunu hazırlayan kurum/kuruluştan bağımsız kuruluşlarca yapılması gerektiği hususu vurgulanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesi ile mevcut Yönetmeliğin 18. maddesinin 4. fıkrası; proje ilerleme raporunun, Bakanlıkça yeterlik verilen ve söz konusu projenin ÇED Raporunun hazırlanmasında görev almayan kurum/kuruluşlara hazırlatılması gerektiği şeklinde düzenlendiği dikkate alındığında, gelinen aşamada, veri toplamaya, gelişmelerin kaydedilmesine ilişkin proje ilerleme raporunun, ÇED raporunun hazırlanmasında görev almayan yeterlik verilmiş kuruluşlarca hazırlanması yönündeki düzenleme ile yargı kararının gereğinin de yerine getirildiği anlaşılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
4- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendi yönünden; Mülga Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliklerinde yer almayan "Çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı" kavramı ilk defa dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) ı) Çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı: Yapılması planlanan projenin ana ve yardımcı ünitelerinin de içerisinde bulunduğu koordinatlarla sınırlandırılan alanı, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Aynı maddede, çevresel etki değerlendirmesi (ÇED); gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalar, etki; gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin; hazırlık, inşaat ve işletme sırasında ya da işletme sonrasında, çevre unsurlarında doğrudan ya da dolaylı olarak, kısa veya uzun dönemde, geçici ya da kalıcı, olumlu ya da olumsuz yönde ortaya çıkması olası değişiklikler, etki alanı; gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin işletme öncesi, işletme döneminde ve işletme sonrasında etkilediği alan olarak ifade edilmiştir. Davacılar tarafından, çevresel etki değerlendirmesinin, sadece projeyle ilgili ünitelerin bulunduğu alanla sınırlandırılmasının projenin etki alanında yer alan alanların çevresel etkilerinin incelenmemesi sonucunu doğuracağı, dolayısıyla çevresel etkilerin daha dar bir alanda değerlendirilmesine neden olacağı belirtilerek düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, dava konusu Yönetmelikte ayrıca etki alanı tanımına yer verildiği, söz konusu tanımın getirilmesinin amacının iddia edildiği gibi çevresel etkilerin incelendiği alanın daraltılması olmadığı, amacın hem yatırımcıların daha sonra projede planlayacakları değişikliklere geniş bir hareket alanının bırakılmak istenilmemesi hem de ÇED kararı sonrasında alınacak izinler kapsamında sahayı kısıtlayarak ilgili kurumlara yol gösterilmesi olduğu, dolayısıyla bu düzenleme ile ÇED kararından sonra daha geniş alanları kullanma isteğinin önüne geçildiği savunulmuştur. Dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (r) bendindeki "etki" ve (s) bendindeki "etki alanı" kavramları, çevresel etki değerlendirilmesi yapılacak "belirli bir alan" belirlemesinden ziyade, geniş kapsamlı bir değerlendirmeye işaret etmekte iken, aynı fıkranın dava konusu (ı) bendindeki "çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı" tanımının, yapılması planlanan projenin ana ve yardımcı ünitelerinin de içerisinde bulunduğu koordinatlarla sınırlandırılan belirli bir alanı ifade ettiği; (e) bendinde yer alan çevresel etki değerlendirmesinin tanımı ile (r) ve (s) bentlerindeki etki ve etki alanı kavramları geniş kapsamlı bir incelemeye ve değerlendirmeye işaret etmek suretiyle bir bütünlük arz etmekte iken, (ı) bendindeki çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı tanımının, yapılacak incelemenin ve değerlendirmenin yalnız koordinatlarla sınırlanan alanda yapılacağı şeklinde anlaşılabileceği ve bu haliyle değerlendirmenin kapsamı ve ne şekilde olacağı hususlarında belirsizlik yarattığı, öte yandan idarenin denetimlerinin projenin inceleme alanına göre yapıldığı, dolayısıyla inceleme alanının dar kapsamlı düzenlenmesinin bu yönüyle denetimin eksik yapılmasına yol açacağı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
5- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresi ile 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Entegre projeler" başlıklı 25. maddesinde; "(1) (Değişik:RG-26/5/2017-30077) Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde, Bakanlıkça entegre proje için tek bir ÇED Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası hazırlanması istenir." kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) p) Entegre Proje: Bu Yönetmeliğe tabi olan, faaliyet konuları veya işlevleri açısından birbirine bağlı ve tamamlayıcı nitelikteki birden fazla faaliyeti kapsayan projeleri, (...) ifade eder." olarak ilk defa tanımlanmış, "Entegre projeler" başlıklı 25. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde, Bakanlıkça entegre proje için tek bir ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası hazırlanması istenir." kuralına yer verilmiştir.
Davacılar tarafından, entegre projenin tanımında yer alan "bu Yönetmeliğe tabi" ibaresi ile; entegre proje kapsamında olan ancak Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almayan ünitelerin değerlendirme dışı tutulduğu, söz konusu ünitelerin etkileri itibarıyla entegre olduğu projeden ayrı değerlendirilerek ÇED kapsam dışı kararına konu olabileceği, bu durumda da entegre proje için tek ÇED başvurusunda bulunulmasına ilişkin kuralın ihlal edildiği, çevresel etkilerin bütüncül değerlendirilmesini engellediği, ayrıca hukuki belirsizliğe yol açtığı belirtilerek, "bu Yönetmeliğe tabi" ibaresinin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, entegre projenin, entegre proje ile ilgili maddeden yola çıkılarak tanımlandığı, ayrıca mülga Yönetmeliğe göre entegre projeye ilişkin maddede herhangi bir değişiklik yapılmadığı, ÇED Yönetmeliğine tabi projenin yapılmasının planlanması sırasında EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer almasa dahi entegre proje kapsamında olan bütün ünitelerin değerlendirmeye alındığı, tüm ünitelerin çevresel etkilerinin birlikte değerlendirildiği, bu düzenlemeye göre, entegre olan projelerden birinin Yönetmeliğin EK-1 listesine ve diğerinin de Ek-2 listesine dahil olması durumunda projeyle ilgili ÇED raporunun, entegre olan projelerden birinin Yönetmeliğin EK-2 listesine dahil, diğer projenin ise kapsam dışında olması durumunda entegre projeyle ilgili proje tanıtım dosyasının hazırlanmasının istenebilmesinin mümkün olduğu, dolayısıyla entegre bir projenin planlanması durumunda ÇED kapsamı dışında bırakılan bir uygulamanın bulunmadığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; faaliyet konuları veya işlevleri açısından birbirine bağlı ve tamamlayıcı nitelikteki birden fazla faaliyeti kapsayan projelerden biri ÇED Yönetmeliği kapsamında olduğu halde, diğer projenin Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listeleri kapsamında bulunmaması halinde dahi, entegre proje kapsamında projenin tamamının değerlendirilmesi suretiyle bu faaliyetlerin tümü için öngörülen ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyasının hazırlanması gerektiğinden, entegre projenin Yönetmeliğe tabi olmayan faaliyetleri bakımından ÇED süreci dışında tutulmasına olanak bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
6- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) n) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden yabancılar ile ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır.
Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise; ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancılar olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, dava konusu düzenleme ile yalnız gerçek kişilere yer verildiği, "ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları"nın tanımdan çıkarıldığı, bu haliyle oda, dernek, vakıf, birlik gibi tüzel kişilerin ÇED sürecindeki toplantılara katılımının engellendiği, oysaki halkın TMMOB ve odalardan, ekolojik örgütlerden teknik destek aldığı, TMMOB ve odaların ÇED sürecinin bir parçası olduğu ancak bu düzenleme ile ÇED sürecinin dışında tutulduğu, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 3. maddesinin (e) bendi uyarınca katılım hakkının esas olduğu, aynı zamanda Anayasa'nın 56. maddesine göre katılımın herkes için hem hak hem ödev olduğu, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek, eksik düzenleme nedeniyle söz konusu bendin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, Türk Dil Kurumu sözlüğünde halkın, gerçek kişiler için kullanılan bir terim olduğu, iptali istenilen tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin tüzel kişilerin ÇED süreçlerinden çıkartılması veya halkın görüşlerinin belirtilmesi aşamasında görüş vermelerinin engellendiği anlamına gelmediği, tüzel kişilerin yazılı görüş iletmelerini veya toplantılarda görüş ifade etmelerini engelleyici bir düzenlemenin olmadığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; Yönetmeliğin 4. maddesinde yer alan paydaş katılım planının; planlanan projenin tüm aşamalarında, projeden etkilenebilecek veya projeyi etkileyebilecek ya da proje ile ilgisi olabilecek tüzel/gerçek kişilerle (paydaşlarla) ne şekilde, hangi yöntemler ve araçlar kullanılarak iletişim kurulacağının ve bilgilendirme yapılacağının açıklandığı plan; halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımının ise; ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar, halkı proje hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere paydaş katılım planında detayları belirlenen her türlü etkinlik, (broşür, tanıtıcı film, resmi duyuru, toplantı, bilgilendirme ofisi ve benzeri) olarak tanımlandığı dikkate alındığında, tüzel kişilerin de ÇED sürecinde yer alan taraflardan biri olduğu, Yönetmelikte yer alan maddeler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, tüzel kişilerin ÇED süreçlerinden çıkartılmadığı veya halkın görüşlerinin belirtilmesi aşamasında görüş vermelerine engel bir durumun bulunmadığı, halkın Türk Dil Kurumu sözlüğünde yer alan tanımlardan yola çıkılarak gerçek kişileri ifade edecek şekilde tanımlandığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
7- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi yönünden; Mülga Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliklerinde yer almayan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi ilk defa dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) bb) Mücbir sebep: ÇED Olumlu/ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için bu Yönetmelikte tanımlanmış olan karar geçerlik süresi içerisinde yatırıma başlanılmasına doğrudan engel teşkil edecek; doğal afet, olağanüstü hal, idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa) gibi dıştan gelen fiili bir durumu, (...) ifade eder." olarak tanımlanmış, "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" başlıklı 14. maddesinde; "(5) ÇED Olumlu" kararı verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda "ÇED Olumlu" kararı geçersiz sayılır." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinde; (2) “ÇED Gerekli Değildir” kararı verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda “ÇED Gerekli Değildir” kararı geçersiz sayılır." kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, doktrine ve yargısal kararlara göre mücbir sebebin unsurlarının, dışsallık, önlenemezlik ve öngörülemezlik olduğu, dolayısıyla idareye karşı bir taahhüdün yerine getirilmesini engelleyen idarenin muhatabı kişilerin kusurundan kaynaklanmayan ve kişilerin ortadan kaldırmaya gücünün yetmediği olaylar olduğu, ÇED kararlarının yargı kararıyla iptalinin idarenin veya proje sahibinin kusurundan kaynaklandığı, dolayısıyla idari yargı kararlarının önlenemez ve öngörülemez nitelikte olmadığı belirtilerek, düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, yargı kararıyla ÇED kararının yürütmesinin durdurulmasına veya iptaline karar verilmesi durumunda İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi gereği faaliyetin yapılmasının mümkün olmadığı, ancak devam eden yargılama sürecinde yürütmenin durdurulması kararının kaldırılması veya esastan proje sahibi lehine karar verilmesi halinde ÇED kararının yeniden geçerli hale geleceği, dolayısıyla yargılama aşamasında geçen sürenin uygun görülen hallerde belgenin geçerlilik süresine eklenmesinin mümkün olabilmesi için mücbir sebep tanımında yer verildiği, diğer mevzuat kapsamında da elektrik üretim lisansının, maden işletme ruhsatının, işyeri açma ve çalışma ruhsatının, yapı ruhsatının iptali istemiyle açılan davada, dava konusu işlemin yürütmesinin durdurulması veya iptali durumunda nihai olarak lisans veya ruhsat sahibi lehine sonuçlanması durumunda da yargılama aşamasında geçen sürelerin mücbir sebep olarak değerlendirildiği belirtilerek düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; her ne kadar davacılar tarafından ÇED kararlarının yargı kararıyla iptalinin idarenin veya proje sahibinin kusurundan kaynaklandığı, idari yargı kararlarının önlenemez ve öngörülemez nitelikte olmadığı, dolayısıyla mücbir sebep olarak kabul edilemeyeceği ileri sürülmüş ise de, hukuken mücbir sebebin; bir sorumluluğun ya da taahhüdün yerine getirilmesini kısmen ya da tamamen, geçici ya da daimi olarak engelleyen, kişinin önceden bilmediği, beklemediği ve tahmin edemediği ya da beklese ve tahmin etse dahi engelleyemeyeceği dışardan gelen olağanüstü olay ya da olgular olarak tanımlanması mümkün olup, hakkında Mahkemece yürütmenin durdurulması veya iptal kararı verilene kadar ÇED kararının hukuka uygunluk karinesinden yararlandığı, ÇED kararıyla ilgili yürütmenin durdurulması veya iptal kararının sebebi olan davalı idareye veya proje sahibine atfedilebilecek kusurun yapılan yargılamayla ortaya konulduğu, dolayısıyla yargı kararıyla ÇED kararının yürütmesinin durdurulmasına veya iptaline karar verilmesi durumunda, İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi uyarınca yargı kararının gereğinin yerine getirilmesi gerektiği dikkate alındığında, ÇED kararına konu faaliyetin o an için yapılamamasının hukuken korunabilir sebebe dayandığının kabulü gerektiğinden, ÇED belgesinin 5 yıllık sürede geçersiz sayılmaması için faaliyetin yapılmasına engel olan yargı kararının mücbir sebep olarak değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
8- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ee) bendi yönünden; Mülga Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliklerinde yer almayan "proje bedeli" kavramı dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) ee) Proje bedeli: Proje kapsamında, fiili olarak sahada yapılacak ünitelerin/tesislerin asgari yatırım tutarını (Arazi edinimi, saha düzenlemesi, bina-inşaat giderleri, makine-ekipman ile teçhizat giderleri, kurulum maliyetleri ve benzeri), (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, proje bedelinin, sadece proje sahibine doğuracağı masraflar üzerinden tanımlandığı, ancak projenin toplumsal maliyetinin de bulunduğu, projeye izin verilmesi halinde tarımsal üretimden vazgeçilmesi nedeniyle oluşan gelir kaybı, meydana gelen kirlilik nedeniyle azalan geçim kaynaklarının oluşturduğu eksik değer, sağlık hizmeti maliyeti, kirliliğin temizlenmesine ilişkin maliyet, su ve toprakta meydana gelen kirliliğin tespitinde doğacak maliyet, tarımsal faaliyetlerin etkilenmesi nedeniyle oluşan ekonomik kayıplar gibi kalemlerin de eklenmesi gerektiği, Sayıştay raporlarına yansıdığı üzere proje bedellerinin düşük gösterildiği, böylece çevre para cezalarının da düşük hesaplandığı, toplumsal zararların hesaba katılmaması nedeniyle kamusal maliyetin oluştuğu, eksik düzenleme yapıldığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, önceki Yönetmeliklerde proje bedelinin hangi kalemlerden oluştuğunun belirtilmediği, dava konusu düzenleme ile bu eksikliğin giderildiği, ancak bu bedelin oluşabilecek risklere karşı alınan bedel olmadığı belirtilerek, düzenlemede eksiklik bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; Yönetmeliğin farklı maddelerinde proje bedeline bir takım sonuçlar bağlandığı görülmüş olup, söz konusu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, proje bedelinin, inşaat öncesinden başlayarak işletme sonrasına kadar doğrudan bir yatırımın gerçekleşmesi veya bir projenin yapılabilmesi için gerekli olan somut ve hesaplanabilir asgari gider kalemlerinden oluştuğu sonucuna varılmış olup, davacılar tarafından söz konusu tanıma eklenmesi istenilen kalemler ile yapılması planlanan proje arasında açık ve kesin bir sebep-sonuç ilişkisi kurulamayacağının, dolayısıyla bu kalemlerin somut ve hesaplanabilir olmadığının kabulü gerekmektedir. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
9- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ff) ile (ıı) bentleri yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... z) (Ek:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) Proje İlerleme Raporu: ÇED Olumlu Kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın başlangıç, inşaat ve işletme sonrasına ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren raporu, aa) (Ek:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) İzleme: Gerçekleştirilmesi planlanan projeye dair "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı alındıktan sonra, Proje İlerleme Raporuna göre yapılan değerlendirmeleri, ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin (ff) bendinde proje ilerleme raporu; ÇED Olumlu kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın inşaat öncesine ve inşaat dönemine ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren rapor, (ıı) bendinde yer alan yatırım süreci izleme ise; Gerçekleştirilmesi planlanan projeye dair "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı alındıktan sonra, proje ilerleme raporuna göre yapılan değerlendirmeler olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, ilk olarak gerek proje ilerleme raporu gerekse yatırım süreci izlemeyle ilgili tanımlarda "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerin izleme süreçlerine yer verilmediği, oysaki ÇED Yönetmeliğinin yatırımın izlenmesi ve denetimine ilişkin 18. maddesinde idareye hem ÇED Olumlu hem ÇED Gerekli Değildir kararına esas taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini izleyip, denetleme görevi verildiği halde, ÇED Gerekli Değildir kararları bakımından izlemenin nasıl yapılacağının düzenlenmemesi yönüyle tanımın hukuka aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Davacılar tarafından, ayrıca (ff) bendinde yapılan düzenleme ile proje ilerleme raporunun "inşaat" esas alınarak tanımlandığı, mülga ÇED Yönetmeliğindeki tanımda yer alan "işletme sonrasına" ilişkin kısmın tanımdan çıkartıldığı, ancak proje sahibinin işletme sonrasına dair de taahhütlerinin bulunduğu, dolayısıyla proje ilerleme raporunun kapsamının daraltılması yönüyle de hukuka aykırı olduğu iddialarıyla düzenlemenin iptali istenilmektedir. Davalı idare tarafından, proje ilerleme raporunun, taahhütlerin izlenmesine altlık teşkil ettiği, tesis işletmeye geçtikten sonra "denetim"in devreye girdiği, ilerleme kavramının, inşaat öncesi ve inşaat sürecine ilişkin olabileceği, sonrasında, işletme açısından herhangi bir ilerleme olmayacağı, işletmenin kapatılması veya ekonomik ömrün tamamlanması gibi kavramlarının devreye gireceği, zira inşaat sürecinin bitip, projenin reel olarak hayata geçtiği dikkate alındığında, yapılan değişiklikle, proje ilerleme raporu ile Yönetmelik'te yer alan denetime ilişkin tanım arasındaki mükerrerliğin ortadan kaldırılmasının amaçlandığı savunulmaktadır. Uyuşmazlıkta; ilk olarak davacıların her iki tanımda da "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilen projelerin izleme süreçlerine yer verilmediği iddiası bakımından ÇED Gerekli Değildir kararı ile ÇED Olumlu kararına konu projelerin çevresel etkileri itibarıyla kıyaslandığında, ÇED Gerekli Değildir kararının, eşik değerlerin altında olan veya kapsamlı bir incelemeye gerek duyulmayan Yönetmeliğin Ek-2 listesindeki projeler için, ÇED Olumlu kararının ise eşik değerler üzerinde veya daha kapsamlı bir inceleme gerektiren Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer alan projeler için verildiği anlaşılmakta olup, yüksek risk içeren Ek-1 listesindeki projeler için denetime altlık teşkil etmek üzere daha fazla veriye ihtiyaç duyulacağı, bu nedenle veri toplama niteliğindeki proje ilerleme raporunun yalnızca ÇED Olumlu kararına yönelik projeler için hazırlanmasının bu yönüyle eksik bir düzenleme olmadığı, nitekim her iki ÇED kararı bakımından taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğine yönelik denetim yapılacağından herhangi bir kuşkunun bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Uyuşmazlıkta; davacıların (ff) bendinde yapılan düzenleme ile proje ilerleme raporunun "inşaat" esas alınarak tanımlandığı, mülga ÇED Yönetmeliğindeki tanımda yer alan "işletme sonrasına" ilişkin kısmın tanımdan çıkartıldığı, böylece proje ilerleme raporunun kapsamının daraltıldığı iddiası incelendiğinde; Mülga ÇED Yönetmeliğinde "yatırımın başlangıç, inşaat ve işletme sonrasına" ilişkin kaydedilen gelişmeleri içerecek şekilde tanımlanan proje ilerleme raporunun iptali istemiyle Danıştay Altıncı Dairesinin E:2019/17671 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 20/10/2021 tarih ve E:2019/17671, K:2021/11627 sayılı kararıyla; proje ilerleme raporunun, projenin başlangıç aşamasından işletme sonrası aşamaya kadar yürütülmesine ilişkin veri toplama niteliğinde olduğu, izlemenin, proje ilerleme raporuna göre yapılan değerlendirmeleri ifade ettiği, denetimin ise gerek ÇED Gerekli Değildir kararının dayanağı proje tanıtım dosyasında (PTD'de), gerekse (izleme neticesinde) ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporunda verilen taahhütlerin fiili durumda yerine getirilip getirilmediğine yönelik çalışmaları kapsadığı vurgulanarak davanın reddine karar verilmiştir. Çevre Kanununda; çevresel etki değerlendirmesi, gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalar olarak ifade edilmiştir. Bu nedenle projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolü idarenin gerekli denetimi yapmasıyla mümkün hale gelmektedir. Denetimin gerek ÇED Gerekli Değildir kararının dayanağı proje tanıtım dosyasında (PTD'de), gerekse (izleme neticesinde) ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporunda verilen taahhütlerin fiili durumda yerine getirilip getirilmediğine yönelik çalışmalar olduğu ve izlemenin ise proje ilerleme raporuna göre yapılacağı dikkate alındığında, davalı idare tarafından da belirtildiği gibi izlemeye dayanak teşkil eden proje ilerleme raporunun kapsamının sadece inşaat dönemine özgülenemeyeceği, projelerin, ÇED Olumlu kararının verilmesine esas teşkil eden şartlar doğrultusunda yürütülüp yürütülmediğinin denetlenebilmesi amacıyla mülga Yönetmelikteki tanımda yer aldığı gibi, proje ilerleme raporunun işletme sonrası dönemi de kapsaması gerektiği, dava konusu düzenlemenin ise bu haliyle çevrenin korunması, sürdürülebilir çevre ve kalkınma ilkeleri ve kamu yararı ile bağdaşmadığı sonucuna varılmıştır. Her ne kadar davalı idare tarafından, ilerleme kavramının, inşaat öncesi ve inşaat sürecine ilişkin olabileceği, sonrasında, işletme açısından herhangi bir ilerleme olmayacağı, işletmenin kapatılması veya ekonomik ömrün tamamlanması gibi kavramların devreye gireceği ileri sürülmüş ise de, işletmenin kapatılmasına ilişkin süreçte de proje sahibinin (örneğin arazi ıslahı ve restorasyonu, ekosistem onarımı, güvenlik önlemleri gibi konulara dair) taahhütlerinin bulunduğu dikkate alındığında, bu kısma yönelik de taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğinin izlenmesi amacıyla veri toplama niteliğinde olan proje ilerleme raporunun hazırlanması gerektiği açıktır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ff) bendi ile (ıı) bendinde yer alan tanımların yalnızca ÇED Olumlu kararına yönelik düzenlemesi bakımından hukuka aykırılık bulunmamakla birlikte, (ff) bendinde mülga Yönetmelikte olduğu gibi "işletme sonrasına" yer verilmemek suretiyle eksik düzenleme nedeniyle anılan bent yönünden hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
10- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında; "İnceleme sonucunda başvuru dosyasının ek-3’te yer alan ÇED Genel Formatına uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluş temsilcileri, Bakanlık yetkilileri, proje sahibi ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan oluşan bir Komisyon kurulur." kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinin iptali istenilen fıkrasında ise; inceleme sonucunda, başvuru dosyasının Ek-3’te yer alan genel formata uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşan bir Komisyon kurulacağı, ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebileceği veya çıkarılabileceği düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, faal olarak çalışan komisyondan üye çıkarılmasının, ÇED sürecinin tarafsızlığına, güvenilirliğine gölge düşüreceği, ÇED raporuna dair olumsuz görüş veren bir kurum veya kuruluşun komisyondan çıkarılmasına yol açacağı, ayrıca hangi koşullarda ekleme veya çıkarma yapılacağının belirsiz olduğu, idareye geniş takdir yetkisinin tanındığı iddialarıyla düzenlemenin iptali istenilmektedir. Davalı idare tarafından, herhangi bir kurum tarafından olumsuz görüş verilmesi durumunda Yönetmeliğin 5. maddesinin 2. fıkrası gereği ÇED sürecinin sonlandırıldığı veya 14. maddesinin 3. fıkrası gereği ÇED Olumsuz kararının verildiği, e-ÇED sistemi takip edilebilir olduğundan, kurum görüşleri sisteme yüklendiğinde eş zamanlı olarak kolaylıkla erişim sağlanabildiği, diğer taraftan bazen kurum görüş verdiğinde ayrıca diğer kurumun da görüşünün alınması önerisinde bulunduğu veya süreç içerisinde kurumun görüşüne ihtiyaç olmadığının anlaşıldığı, dolayısıyla söz konusu maddenin dinamik olan sürece katkısının olduğu savunulmaktadır. İptali istenilen cümle, mülga ÇED Yönetmeliğinde olmayan ilk defa getirilen bir düzenlemedir. Her ne kadar davalı idare tarafından, süreç içerisinde bazı kurumların görüşüne ihtiyaç kalmadığı, aksine görüşüne ihtiyaç duyulan bazı kurumların olduğu durumlarda komisyona üye eklenmesi veya çıkarılmasında hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuş ise de, düzenleme ile komisyona üye eklenmesi veya çıkarılması hususunun ÇED süreci içerisinde "gerek görülmesi haline" bağlandığı anlaşılmış olup, bu kavramın belirsizlik içerdiği, sınırlarının veya koşullarının belirlenmemesi nedeniyle idareye çok geniş takdir hakkı tanındığı, bu haliyle, Anayasa Mahkemesi kararlarında da ifade edildiği gibi, hukuk devletinin unsurlarından olan ve hukuk normlarının öngörülebilir olmasını gerektiren “hukuki güvenlik” ilkesi ile maddi hukuk ve usul kurallarının önceden öngörülebilir bir açıklıkta olmasını ve kişilerin haklı beklentilerini bertaraf etmeyecek düzenlemeler yapılmasını gerektiren "hukuki belirlilik" ilkesinin ihlal edildiği sonucuna varılmıştır. Her ne kadar, süreç içerisinde, "ilgili" görülen üyeler açısından eksik değerlendirme yapılmış olabileceği ya da başta "ilgili" olarak değerlendirilen komisyon üyesince verilen görüşün, proje açısından sonradan gerekli olmadığının sonradan anlaşılması gibi öngörülemeyen bu hallerin, sürecin en başında belirlenebilir olmadığı bir an için kabul edilse dahi, düzenlemeyi hukuken belirsiz yapan ifadenin, "gerek görülmesi haline" sonuç bağlanması olduğu, elbette proje açısından kurum görüşünün gerekli olduğunun veya olmadığının süreç içerisinde anlaşılmasının olağan olduğu, ancak düzenlemenin bu haliyle, komisyona üye eklenmesi veya çıkarılması durumunun somut bir sebebe dayanmadığının kabulü gerekmektedir. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
11- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 5. fıkrasında; "Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığını, ÇED sürecinin başladığını, ÇED Başvuru Dosyasının halkın görüşüne açıldığını ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin Valiliğe veya Bakanlığa verilebileceği Bakanlık ve Valilik tarafından anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur." kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinin iptali istenilen fıkrasında ise; proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edileceği, ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabileceği düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu fıkra kapsamında yapılması gereken duyurunun internette ilan edilmesi zorunlu tutulmasına rağmen; anons, askıda ilan ve benzeri yöntemlerle ilan hususunda "duyurulabilir" ibaresi ile idareye geniş bir takdir hakkının tanındığı, oysaki bu sürecin şeffaf ve katılımcı olabilmesi için sürecin her aşamasının uygun araçlarla duyurulması gerektiği, ayrıca ÇED sürecine ilişkin ilanların nerede yapılacağı, projeden etkilenen veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yerde yapılıp yapılmayacağı hususunda herhangi bir düzenleme yapılmamasının da hukuka aykırı olduğu iddialarıyla düzenlemenin iptali istenilmektedir.
Davalı idare tarafından, ÇED sürecinin başlatıldığına yönelik ilanın internet sayfasından verileceği, ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulabileceği hususunun eklendiği, böylece ÇED sürecinin başlatılması ile ilgili olarak bilgilendirmenin daha net olarak tanımlanmasının sağlandığı, ayrıca yapılan ilanlar ile halkın sürece katılımının amaçlandığı, nitekim, proje hakkında hazırlanan posterler, reklam panoları vb. araçlarla paydaşlara proje hakkında bilgi verildiği, zorunlu olarak yapılan toplantılarda halktan gelen görüş, önerilerle ÇED raporunun tartışıldığı, yine aynı şekilde halkın katılımı toplantısının projenin başlangıç aşamasında yapılmasının sağlandığı belirtilerek, iptali istenilen ibarenin hukuka uygun olduğu savunulmaktadır. Uyuşmazlıkta; proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına, projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun yöntemine ilişkin olarak, mülga Yönetmelikle dava konusu Yönetmelik arasında farklılık bulunmaktadır. Nitekim mülga Yönetmelikte söz konusu ilan anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur iken, dava konusu Yönetmelikte internette duyurulması zorunlu tutulmakla birlikte, askıda ilan, anons gibi diğer yöntemler yönünden "duyurulabilir" ibaresi ile idareye bu konuda ihtiyari hareket etme imkanı tanınmıştır. Örneğin, Yönetmeliğin 11. maddesinin 3. fıkrasında; ÇED raporunun, halkın görüşüne açıldığının internette ilan edileceğinin ve ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulacağının düzenlenmesi ile her iki yöntem bakımından zorunluluk getirildiği, ancak iptali istenilen kuralda halkın katılımının sağlanmasını temin edecek bir düzenlemenin yer almadığı görülmüştür. Oysaki ÇED sürecinin şeffaf yürütülebilmesi ve çevre hukukunun temel ilkelerinden olan katılım ilkesinin tam olarak sağlanabilmesi amacıyla projeyle ilgili başvuru yapılmasından itibaren tüm sürecin, Yönetmeliğin ilanla ilgili diğer maddelerinde olduğu gibi, hem internette hem de anons veya askıda ilan ile duyurulması gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan ilanın yöntemiyle ilgili idareye takdir yetkisi veren "duyurulabilir" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
12- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 10. maddesinin 2. fıkrası yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Komisyonun, kapsam ve özel format belirlemesi" başlıklı 10. maddesinin 2. fıkrasında; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Komisyon tarafından belirlenen Özel Format, Bakanlık tarafından belirlenen Özel Format Bedelinin bu maddede belirlenen süre içerisinde ödenmesi mukabilinde verilir. Halkın Katılımı Toplantısı/Toplantılarının tamamlanmasından itibaren Format Bedeli, bir (1) ay içerisinde yatırılmaz ise ÇED süreci sonlandırılır." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin 10. maddesinin 2. fıkrasında ise; ÇED raporu özel formatının, özel format bedelinin ödenmesi mukabilinde verileceği, özel format bedelinin, format için Bakanlık tarafından komisyon üyelerine yazılı olarak bildirilen son görüş verme tarihinden itibaren 1 ay içerisinde yatırılmaması halinde ÇED sürecinin sonlandırılacağı düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, mülga Yönetmelikte yer verilmesine rağmen dava konusu Yönetmelikte komisyonun kapsam ve özel format belirleme yetkisinin kaldırıldığı, dolayısıyla komisyonun yetkisinin sınırlandırıldığı, Bakanlık tarafından hazırlanan özel format üzerinden ÇED sürecinin işletileceği, bu haliyle farklı disiplinler gereği ÇED raporunu hazırlayacak ekipte çalışacak kişilerin meslek alanlarını, ÇED raporunun kapsamını, belirleyecek komisyonun ÇED sürecinin dışında kalacağı, bu durumun, Bakanlığın her proje için ayrı bir format hazırlaması yerine standart bir özel format belirlemesine yol açacağı belirtilerek düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, dava konusu Yönetmelikte yer alan "kapsam ve özel format belirleme" usulünde mülga Yönetmeliğe göre değişiklik yapılmadığı, mülga Yönetmelikte yer alan şeklindeki anlam düşüklüğünün giderildiği, dolayısıyla ÇED raporunun kapsamının ilgili kurumlardan oluşan komisyon tarafından belirlenmeye devam edildiği belirtilerek, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinde; kapsam ve özel format belirleme, ÇED sürecine tabi projeler için halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı toplantısından sonra format verme aşamasına kadar yapılacak iş ve işlemler; çevresel etki değerlendirmesi raporu özel formatı, çevresel etki değerlendirmesi raporunun hazırlanmasında esas alınmak üzere; Komisyon tarafından projenin önemli çevresel boyutları ile halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı toplantısındaki görüş ve öneriler göz önüne alınmak suretiyle Ek-3’teki çevresel etki değerlendirmesi genel formatında belirtilen ana başlıklar altında ele alınması gereken konuları tanımlayan format; komisyonun ise, proje için verilecek özel formatın kapsamını belirlemek ve hazırlanan ÇED raporunu inceleyip değerlendirmek üzere Bakanlık tarafından kurulan Komisyon olarak tanımlandığı dikkate alındığında, iddia edilenin aksine, dava konusu düzenlemede yer verilmese dahi, söz konusu tanımlar birlikte değerlendirildiğinde, kapsam ve özel formatın Komisyon tarafından belirleneceğinin açık olduğu, anlam düşüklüğünün giderilmesi amacıyla dava konusu düzenlemede değişiklik yapıldığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
13- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 11. maddesinin 1. fıkrası yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Çevresel etki değerlendirmesi raporunun bakanlığa sunulması" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED Raporu Bakanlığa sunulur. ÇED Raporunun Özel Formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından beş (5) iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED Raporunun Özel Formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde, bu hususların yerine getirilmesi için ÇED Raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun üç (3) ay içinde Bakanlığa sunulmaması veya yapılan düzeltmenin yeterli görülmediği durumda ÇED süreci sonlandırılır." kuralına, 2017 tarihinde yapılan değişiklikte de; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED Raporu Bakanlığa sunulur. ÇED Raporunun Özel Formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından beş (5) iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED Raporunun Özel Formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde, bu hususların yerine getirilmesi için ÇED Raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun iade tarihinden itibaren bir (1) ay içinde Bakanlığa sunulmaması veya yapılan düzeltmenin yeterli görülmediği durumda ÇED süreci sonlandırılır." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrasında ise; "(1) Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED raporu Bakanlığa sunulur. ÇED raporunun özel formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından 7 iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED raporunun özel formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde ÇED raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun eksiklikleri tamamlanarak 30 takvim günü içerisinde Bakanlığa sunulması gerekmektedir. Süresi içerisinde sunulmaması halinde ÇED süreci sonlandırılır. ÇED raporunun tamamlanması için verilen 30 takvim günlük süre yetkili müşavir firmaların kullanacağı toplam süreyi ifade eder." kuralı yer almıştır. Davacılar tarafından, belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde ÇED raporunun iade edilmesi durumunda çalışma grubunda yer alması gereken kişinin ÇED raporunu hazırlaması için 30 günlük sürenin yetersiz olduğu, gerçekçi olmadığı, ehil olmayan kişilerce zaten hazırlanan raporun ehil kişiler tarafından imzalanması sonucunu doğuracağı, bu düzenlemenin ÇED ile hedeflenen amacı karşılamasının mümkün olmadığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, 30 günlük sürenin ÇED raporunun tamamı için değil, ilgili uzmanca yine ilgili bölümün revize edilmesi için verilen bir süre olduğu belirtilerek hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta, davacılar tarafından ÇED raporunun revize edilmesi için verilen 30 takvim günlük sürenin yetersiz olduğu savunulmuş ise de, söz konusu sürenin ÇED raporunun ilgili kısmındaki eksikliğin giderilmesi amacıyla verilen bir süre olduğu anlaşılmış olup, ÇED raporunun bütünüyle hazırlanması sonucunu doğurmadığından 30 takvim günlük sürenin ÇED raporuna ilişkin belirlenen eksikliğin giderilmesi bakımından makul bir süre olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
14- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 12. maddesinin 2. fıkrası ile 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Komisyonun çalışma usulü ve çevresel etki değerlendirmesi raporunun incelenmesi" başlıklı 12. maddesinin 2. fıkrasında; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Komisyon, yazılı görüş vermiş olan inceleme, değerlendirme komisyonu üyeleri dahil salt çoğunluk ile toplanır. Komisyon üyeleri, temsil ettikleri merkezi ve yerel kurum/kuruluşları ilgilendiren konulardaki yetki, görev ve sorumlulukları çerçevesinde görevlendirilirler, kurum/kuruluşları adına görüş bildirirler. Komisyon başkanı, üyelerden görüşlerini yazılı olarak vermelerini isteyebilir. Yazılı görüş veren kurum temsilcilerinin sonraki toplantılara katılmamaya ilişkin istemleri Komisyon başkanınca değerlendirilir. İnceleme değerlendirme toplantısı sonrasında otuz (30) takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen komisyon üyesi kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinin 1. fıkrasında; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Bakanlık, Proje Tanıtım Dosyalarını Ek-4’te yer alan kriterler çerçevesinde inceler ve değerlendirir. Bakanlık, bu aşamada gerekli görülmesi halinde Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan proje ile ilgili geniş kapsamlı bilgi vermesini, araç gereç sağlamasını, yeterliği kabul edilebilir kuruluşlarca analiz, deney ve ölçümler yapmasını veya yaptırmasını isteyebilir. Bakanlık inceleme değerlendirme sürecinde gerekli görülmesi halinde yetkili kurum/kuruluşlardan görüş isteyebilir. Otuz (30) takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Komisyonun çalışma usulü ve çevresel etki değerlendirmesi raporunun incelenmesi" başlıklı 12. maddesinin 2. fıkrasında; "İnceleme değerlendirme toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır." kuralına, "Başvuru ve inceleme" başlıklı 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinde; "Bakanlık tarafından gerekli görülmesi halinde, dosyadaki bilgiler dikkate alınarak ilgili kurum/kuruluşlardan yazılı görüş istenebilir veya ilgili kurum/kuruluşlarla toplantı düzenlenebilir. Yazılı görüş istenilmesi halinde görüş talep yazı tarihinden itibaren, toplantı düzenlenmesi halinde ise toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır." kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından; bu düzenleme ile idarenin kamu kurum ve kuruluşlarının görevlerini yerine getirmemesine meşru zemin hazırladığı, mülga Yönetmeliğin aynı yöndeki düzenlemesine karşı açılan davanın itiraz incelemesi aşamasında İdari Dava Daireleri Kurulunca söz konusu düzenleme ile olası zararların önlenmesi hususunun göz ardı edileceğinin vurgulandığı, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesinin asıl olduğu, uzmanlık alanına giren bir konuda görüş verilmemesi halinde risklerin belirsizliğini koruyacağı, katılımın esas olduğu, aktif değerlendirme yapılması gerektiği belirtilerek düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmeliğin aynı yöndeki maddesinin iptali istemiyle açılan davanın, Danıştay Atıncı Dairesinin 20/10/2021 tarih ve E:2019/2505, K:2021/11622 sayılı; E:2019/2505, K:2021/2506 sayılı kararlarıyla reddedildiği, dolayısıyla aynı yönde olan dava konusu düzenlemenin de hukuka uygun olduğu savunulmuştur. 31/07/2009 tarih ve 27305 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Kamu Hizmetlerinin Sunumunda Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik'in "Kurum içi ve kurum dışı yazışma" başlıklı 11. maddesinde; "(1) Kurum içi ve kurum dışı görüş, bilgi ve belge talep yazıları günlü yazılır. İlgili mevzuatındaki özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, idareler belge taleplerini en geç beş gün, bilgi ve görüş taleplerini ise en geç onbeş gün içinde yerine getirir. İdare, bilgi ve görüş yazıları için onbeş günü geçmemek üzere ek süre kullanabilir. Bu yazışmalar elektronik ortamda da yapılabilir." kuralı yer almıştır. Yukarıda yer verilen Kamu Hizmetlerinin Sunumunda Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmeliğin 11. maddesinde; kurum içi ve kurum dışı görüş, bilgi ve belge talep yazılarının günlü yazılacağı, ilgili mevzuatındaki özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, idarelerin belge taleplerini en geç beş gün, bilgi ve görüş taleplerini ise en geç on beş gün içinde yerine getireceği, idarenin, bilgi ve görüş yazıları için on beş günü geçmemek üzere ek süre kullanabileceği, bu yazışmaların elektronik ortamda da yapılabileceği düzenlenmiş olup, dava konusu Yönetmeliğin 6. ve 8. maddeleri ile mevcut Yönetmeliğin iptali istenilen 12. maddesinin 2. fıkrasına ve 17. maddesinin 1. fıkrasına eklenen otuz (30) takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen komisyon üyesi, kurum/kuruluşun görüşünün olumlu kabul edileceğine dair ibarelerin, yine aynı Yönetmelikte düzenlendiği üzere kurulacak komisyonun çalışmalarını hızlandırmak ve görüş verilmemesi durumda, komisyon çalışmalarının tıkanmasını önlemek amaçlı olduğu sonucuna varılmıştır. Nitekim, benzer şekilde Yönetmeliğin "Çevresel etki değerlendirmesi raporunun Bakanlığa sunulması" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında; iade edilen ÇED raporunun eksiklikleri tamamlanarak 30 takvim günü içerisinde Bakanlığa sunulması gerektiği, süresi içerisinde sunulmaması halinde ÇED sürecinin sonlandırılacağı; "Başvuru ve inceleme" başlıklı 16. maddesinin 3. fıkrasında ise; proje tanıtım dosyasındaki eksikliklerin 6 ay içinde tamamlanmaması halinde ÇED sürecinin sona ereceği düzenlenmiş olup, Yönetmeliğin çeşitli maddelerinde de benzer (süreli) düzenlemelerin yer aldığı görülmektedir. Bu itibarla; ÇED sürecini gereksiz zaman kayıplarına yol açmadan sonuçlandırmaya ve bu süreçteki tıkanmaları önlemeye yönelik yapılan bu düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
15- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 12. maddesinin 3. fıkrası yönünden; Dava konusu Yönetmeliğin "Komisyonun çalışma usulü ve çevresel etki değerlendirmesi raporunun incelenmesi" başlıklı 12. maddesinin 3. fıkrasında; "Proje sahibi ile Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar, komisyon üyelerini bilgilendirmek için toplantıda hazır bulunurlar. Gerekli hallerde komisyon toplantıları elektronik ortamda video konferans ve benzeri yöntemle de yapılabilir. Toplantının düzenlenme şekli komisyon üyelerine gönderilen davet yazısında belirtilir." kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, inceleme değerlendirme toplantılarına vatandaşların, meslek odalarının, sivil toplum örgütlerinin, yerel yönetimlerin katılmaları, itirazlarını sunabilmeleri hususunun Yönetmelikte düzenlenmediği, toplantının elektronik ortamda yapılması durumunda ilgililerin toplantıya nasıl katılacağının belirsiz olduğu gibi, gerekli görülen hallerde ifadesinin ise doğal afet gibi bir duruma bağlanması gerektiği, gerekli görülen haller konusunda idareye geniş takdir yetkisinin verildiği, bu haliyle inceleme değerlendirme toplantılarıyla ilgili süreçlerin ilgililerden kaçırıldığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, "gerekli görülen" haller ibaresinin mücbir sebep gibi haller nedeniyle öngörüldüğü, ayrıca gelişen teknolojiye bağlı olarak dijital ortamda da yapılmasının alternatif olarak eklendiği, ilgilenlerden kaçırılan toplantıların yapılmasının mümkün olmadığı, toplantılar ne şekilde düzenlenirse düzenlensin toplantının yeri saati, katılım ile ilgili detayların internet sitesinde yayımlandığı, toplantılara ilişkin duyurulara erişimin sağlandığı belirtilerek düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; dava konusu Yönetmeliğin "Çevresel etki değerlendirmesi sürecinin başlatılması ve komisyonun kuruluşu" başlıklı 8. maddesinin 4. fıkrasına göre; proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığı, ÇED sürecinin başladığı, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığı ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun yapılacağı, aynı maddenin 6. fıkrasına göre; Bakanlığın gerekli gördüğü hallerde, projenin konusu, türü ve proje için belirlenen yerin özelliklerini de dikkate alarak; üniversiteler, enstitüler, araştırma ve uzman kuruluşları, meslek odaları, sendikalar, birlikler, sivil toplum örgütlerini de komisyona dâhil edebileceği ve toplantılarına üye olarak çağırabileceği, "Halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı toplantısı" başlıklı 9. maddesinin 1. fıkrasına göre; Halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere halkın katılımı toplantısının düzenleneceği dikkate alındığında, halkın görüş, önerileri ile itirazlarının inceleme ve değerlendirme komisyonu toplantılarının gündemine alınacağının açık olduğu, Yönetmeliğin "Çevresel etki değerlendirmesi raporunun Bakanlığa sunulması" başlıklı 11. maddesinin 2. fıkrasına göre; Bakanlıkça verilen özel formata uygun hazırlandığı tespit edilen ÇED raporu hakkında görüşlerinin alınması amacıyla, toplantı tarihini ve yerini belirten bir yazı ile komisyon üyelerinin inceleme ve değerlendirme komisyonu toplantısına davet edileceği dikkate alındığında, bu mevzuat kapsamındaki tüm duyurular e-ÇED üzerinden yapılacağından, toplantı tarihi ve yeri kadar toplantının düzenlenme şeklinin de bu davet yazısında yer alacağının düzenlendiği, "gerekli görülmesi" halinin içeriğinin ise sadece mücbir sebeple sınırlı olmayabileceği, teknolojik gelişmeler nedeniyle de dijital ortamda yapılabileceği, dolayısıyla yöntemin Bakanlıkça belirlenmesinin takdir hakkı kapsamında değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
16- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 14. maddesinin 4. fıkrası ile 17. maddesinin 1. (Dava dilekçesinde sehven 2. fıkra olarak belirtilmiştir.) fıkrası yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" başlıklı 14. maddesinin 3. fıkrasında; "Bakanlık, Komisyon çalışmalarını ve halkın görüşlerini dikkate alarak proje için "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Olumsuz" kararını on (10) iş günü içinde verir ve bu kararı Komisyon üyelerine bildirir. Proje için verilen "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Olumsuz" kararı Bakanlık ve Valilik tarafından askıda ilan ve internet aracılığı ile halka duyurulur." kuralına, dava konusu Yönetmeliğin; "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" başlıklı 14. maddesinin 4. fıkrasında; "Proje için verilen "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Olumsuz" kararı, karar tarihinden itibaren Bakanlık ve il müdürlüğü internet sitesinde süresiz, askıda 30 takvim günü ilan edilerek halka duyurulur." kuralına yer verilmiştir. Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinin 2. fıkrasında ise; "Bakanlık on beş (15) iş günü içinde inceleme ve değerlendirmelerini tamamlar. Proje hakkında "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını beş (5) iş günü içinde verir, kararı Valiliğe, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirir. Valilik, bu kararı askıda ilan ve internet aracılığıyla halka duyurur." kuralına, dava konusu Yönetmeliğin "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinin 1. fıkrasında; "Bakanlık inceleme değerlendirme süreci tamamlanarak karar aşamasına geçilen proje hakkında 5 iş günü içinde "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını verir. Verilen karar il müdürlüğüne, görüş alınan kurum/kuruluşlara, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirilir. Bu karar il müdürlüğü tarafından internet sitesinde süresiz ve askıda 30 takvim günü ilan edilerek halka duyurulur." kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, her iki madde de ilan yöntemi olarak "anons"un yer almamasının eksiklik olduğu, anons ile projenin etki sahasında olan kişilere de ulaşılmak istenildiği, mevcut duyurunun sadece internet erişimi olanlara ve askı ilanlarını takip edenlere yönelik olduğu, bu durumun demokratik hakların kullanmasını engellemeye yönelik olduğu belirtilerek, anılan maddelerin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, anonsun sadece sözlü, ilanın ise hem yazılı hem sözlü duyuruyu ifade ettiği, halkı bilgilendirmeye yönelik toplantılara ilişkin tüm bilgilendirmelerin anons dahil olmak üzere birçok yöntemle yapıldığı, ancak ÇED kararlarının duyurularının ise sadece internet ilanı ve askıda ilanla yapıldığı, anons ile insanları sürece, toplantılara davet etmek amaçlanmışken askıda ilanla yazılı olarak tebliğin amaçlandığı, dolayısıyla düzenlemelerin demokratik hakların kullanılmasına engel olmadığı savunulmuştur. Yönetmelikte anons; gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, ilgili belediyeler ve muhtarlıklarca yapılan sesli duyuru olarak tanımlanmış olup, ÇED sürecine dair bilgilendirmenin anonsla da yapılması düzenlenmiş iken, nihai olarak verilen ÇED kararlarından ilgililerin haberdar olabilmesi için yazılı ilan (internette ve askıda ilan) yöntemin seçilmesiyle, bir başka ifadeyle, proje alanı veya etki alanında ikamet etmeyenler bakımından internette, proje alanında veya etki alanında ikamet edenler bakımından ise askıda ilan yapılmak suretiyle anılan kararların yazılı olarak duyurulmasıyla, ilgililerin projeden haberdar olmasının kalıcı olarak sağlandığı sonucuna varılmış olup, duyuru olarak anons yönteminin seçilmemesinin demokratik hakların kullanılması bakımından bir eksiklik içermediği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
17- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 14. maddesinin 6. fıkrası ile 17. maddesinin 3. fıkrası yönünden; Dava konusu Yönetmeliğin "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" başlıklı 14. maddesinin 6. fıkrasında; "Yatırıma başlanılmamış olan projeler için verilen ÇED Olumlu kararları, proje sahibinin talebi ve talebin Bakanlık tarafından uygun görülmesi halinde geçersiz sayılır. Bu şekilde geçersiz sayılan kararlar Bakanlık ve il müdürlüğü tarafından internet sayfasında ilan edilir." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinin 3. fıkrasında ise; "Yatırıma başlanılmamış olan projeler için verilen “ÇED Gerekli Değildir” kararları, proje sahibinin talebi ve talebin Bakanlık tarafından uygun görülmesi halinde geçersiz sayılır. Bu şekilde geçersiz sayılan kararlar Bakanlık ve il müdürlüğü tarafından internet sayfasında ilan edilir." kuralına ilk defa yer verilmiştir. Davacılar tarafından, mücbir sebep olmaksızın yatırıma başlanılmaması halinde, ÇED kararının geçersiz sayılacağı düzenlenmiş iken, anılan düzenlemelerde yatırıma başlanılmamış projelerin geçersiz sayılmasının proje sahibinin başvurusunun koşulu olarak sayıldığı, uygulamada ilgililerin başvurarak ÇED kararının geçersiz sayılmasını sağlayabildiği, ilgililerin haklarını kullanmasını engellemek için böyle bir düzenleme yapıldığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, ister proje sahibi tarafından talep edilmesi nedeniyle, ister yargı kararı gereği ÇED kararının geçersizliğine karar verilmesi bakımından bir farklılık olmadığı, nitekim amaç çevreye zarar verdiği düşünülen projenin yapılmasının engellenmesi ise ÇED kararının kimin talebiyle ve ne şekilde iptal edileceğinin bir öneminin bulunmadığı, ayrıca ÇED kararı verildikten sonra yatırımcının ekonomik veya başka sebeplerle projenin yapımından vazgeçtiği durumlarda bilgilendirme zorunluluğunun sona ermesi için geçersizliğin tespitini isteyebildikleri, böylece belgenin getirdiği hak ve yükümlülüklerin de sona erdiği belirtilerek düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta, ÇED kararının geçersiz sayılması için proje sahibinin başvurusu bir koşul niteliğinde olmadığı, Yönetmeliğe göre denetim; gerçekleştirilmesi planlanan projeye dair "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı alındıktan sonra, inşaat öncesi, inşaat, işletme ve işletme sonrası dönemine ilişkin, kararın verilmesine esas teşkil eden şartlar doğrultusunda yürütülüp yürütülmediğinin tespit edilmesine yönelik çalışmaların bütünü olarak kabul edildiğinden, yatırıma başlanılmamış olunsa dahi denetime tabi tutulacak proje sahibinin, ekonomik veya başka sebeplerle projenin yapımından vazgeçmesi durumlarında ÇED kararı nedeniyle getirmek zorunda oldukları yükümlülüklerinin sona ermesi için geçersizliğin tespiti amacıyla başvuru yapılmasına imkan sağlayan düzenleme niteliğinde olduğu, söz konusu düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
18- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin eksik düzenleme nedeniyle 17. maddesinin tamamı yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinin 4. fıkrasında; "ÇED Gereklidir" kararı verilen projeler için bir (1) yıl içerisinde Bakanlığa başvuru yapılmaması durumunda karar geçersiz sayılır." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin 17. maddesinin 4. fıkrasında; “ÇED Gereklidir” kararı verilen projeler için ÇED başvuru dosyası hazırlanarak Bakanlığa başvuru yapılması gerektiği, ancak, “ÇED Gereklidir” kararına esas şartların değişmesi halinde, 15 inci madde hükümlerine göre yeniden başvuru yapılabileceği düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, dava konusu Yönetmelikte başvuru yapılmaması durumuna ilişkin düzenlemeye yer verilmediği, Yönetmeliğin mevcut haliyle belirsiz bir durumun doğmasına sebebiyet verdiği, bir projenin etki alanında kira ve satış oranlarını artırma, göç vs. gibi sosyal ekonomik sürecin tetikleneceği, dolayısıyla eksik düzenlemenin söz konusu olduğu belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, önceki düzenlemenin, 1 yıl geçince Yönetmeliğin 7. maddesi gereği yapılması gereken ÇED raporu hazırlama zorunluluğunun kalktığı yönünde eksik/hatalı değerlendirmelere neden olduğu, mevcut düzenleme ile şartlar değişmedikçe 1 yıl geçse bile Yönetmeliğin Ek-2 listesindeki projelere özgü başvuru yapılmasının önünün kapandığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; önceki düzenleme kapsamında Yönetmeliğin Ek-2 listesindeki projelere özgü yapılan başvuru kapsamında ÇED Gereklidir kararı verildikten sonra 1 yıl içinde başvuru yapılmazsa geçersiz sayılmasından sonra projeyle ilgili yeniden başvuru yapılmak istenirse Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinden hangisine özgü sürecin işletileceği hususunda tereddüt oluşabileceği anlaşılmış olup, dava konusu düzenlemeyle "ÇED Gereklidir" kararına konu şartlar değişmedikçe 1 yıl geçse bile Yönetmeliğin Ek-2 listesindeki projelere özgü başvuru yapılamayacağı vurgulanarak davacıların iddiasının aksine, belirsizliğin ortadan kaldırıldığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
19- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi yönünden; 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun "Faaliyetlerin durdurulması" başlıklı 15. maddesinde; "(Değişik: 26/4/2006-5491/12 md.) Bu Kanun ve bu Kanun uyarınca yayımlanan yönetmeliklere aykırı davrananlara söz konusu aykırı faaliyeti düzeltmek üzere Bakanlıkça ya da 12 nci maddenin birinci fıkrası uyarınca denetim yetkisinin devredildiği kurum ve merciler tarafından bir defaya mahsus olmak üzere esasları yönetmelikle belirlenen ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Faaliyet; süre verilmemesi halinde derhal, süre verilmesi durumunda, bu süre sonunda aykırılık düzeltilmez ise Bakanlıkça ya da 12 nci maddenin birinci fıkrası uyarınca denetim yetkisinin devredildiği kurum ve merciler tarafından kısmen veya tamamen, süreli veya süresiz olarak durdurulur. Çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler ile çevre izni veya çevre izin ve lisansı olmayan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur. (...)" hükmü yer almıştır.
Dava konusu Yönetmeliğin "Yönetmeliğe aykırı uygulamaların durdurulması" başlıklı 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde; “ÇED Olumlu” kararı ya da “ÇED Gerekli Değildir” kararı verildikten sonra, proje sahibi tarafından nihai ÇED raporu veya proje tanıtım dosyasında taahhüt edilen hususlara uyulmadığının tespit edilmesi durumunda söz konusu taahhütlere uyulması için projeyle ilgili Bakanlıkça/il müdürlüğünce bir defaya mahsus olmak üzere ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Bu süre sonunda taahhüt edilen hususlara uyulmaz ise yatırım durdurulur. Yükümlülükler yerine getirilmedikçe durdurma kararı kaldırılmaz. Bu konuda 2872 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine göre işlem tesis edilir." kuralına yer verilmiş olup anılan bentte düzenlenen kural Mülga Yönetmeliğin "Yönetmeliğe aykırı uygulamaların durdurulması" başlıklı 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde de aynı şekilde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, iptali istenilen düzenlemeyle aynı yönde olan 2872 sayılı Kanun'un 15. maddesi uyarınca faaliyetin durdurulmasından önce eksikliğin giderilmesi amacıyla 1 yılı aşmamak üzere süre verildiği takdirde, bu süre zarfında faaliyetin devamlılığının söz konusu olacağı, böylece hukuka aykırılığın devamlılığının idare eliyle sağlanmasının söz konusu olduğu, herkesin çevreyi bozucu faaliyetleri önleme yükümlülüğünün bulunduğu, bu yönüyle düzenlemenin Anayasa'nın 56. maddesine aykırı olduğu, aynı zamanda çevre hakkının özüne dokunması nedeniyle Anayasa'nın 13. maddesine aykırı olduğu, çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler bakımından süre verilmeksizin faaliyetin durdurulması öngörülmüş ise de, hangi faaliyetlerin bu kapsamda değerlendirileceğinin belirsiz olduğu, nitekim taahhüde aykırılığın çevre ve insan sağlığı yönünden tehlikeli olup olmadığının tespitinin idareye bırakıldığı, bu yönüyle kamu yararı bulunmayan bu düzenlemenin Anayasa'nın 2. ve 7. maddelerine aykırı olduğu, diğer taraftan idarenin kolluk faaliyetlerinin amacının kamu düzenini sağlamak olduğu, taahhüde aykırılığın tespiti halinde faaliyetin derhal durdurulmasının kamu düzeninin sağlanmasının gereği olduğu, bu yönüyle de Anayasa'nın 5. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Ayrıca davacılar tarafından iptali istenilen Yönetmelik maddesinin Çevre Kanunu'nu aşan düzenlemeler içerdiği, yükümlülüklerin yerine getirilmesi durumunda kararın kaldırılacağı düzenlemesi ile Kanunda yer alan süresiz durdurma halini hükümsüz bıraktığı, süresiz durdurma haline ÇED Yönetmeliğinde de yer verilmesi gerektiği belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, ÇED Yönetmeliğinde de Çevre Denetim Yönetmeliğinde de Çevre Kanunu'nda hükmedilen düzenlemelere yer verildiği, kaldı ki Çevre Kanunu'nda yazan her hükmün sadece ÇED Yönetmeliği ile düzenlenmesinin mümkün olmadığı, Yönetmelik ile Kanunun birebir uyumlu olduğu belirtilerek düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; Anayasa Mahkemesi'nin 15/1/2009 tarih ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararında belirtildiği üzere, Çevre Kanunu'nun 15. maddesi bir bütün olarak değerlendirildiğinde, maddenin kapsamına giren aykırı faaliyetlerin düzeltilmesi için süre verilmesi suretiyle ilgililer Kanun ve yönetmeliklere uygun davranmaya zorlanarak çevre hakkının ve çevrenin korunmasının sağlanmasının amaçlandığı sonucuna varıldığından, davacıların Anayasa'ya aykırılık iddiaları ciddi görülmemiştir. Ayrıca iptali istenilen Yönetmelik maddesinin esasına gelince, davacıların iddiasının aksine, Çevre Kanunu'nun 15. maddesini aşan kuralın getirilmediği, nitekim taahhütlere uygun davranılmaması durumunda 1 yılı aşmamak üzere süre verilebileceğinin anılan Kanun hükmünde düzenlendiği, dolayısıyla süre verilmesinin zorunlu tutulmadığı, bu nedenle anılan Kanun maddesinde "süre verilmeksizin durdurmaya" ilişkin hükümlerin bertaraf edilmediği, Çevre Kanunu'nun 15. maddesi ile uyumlu olarak düzenleme yapıldığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
20- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 20. maddesi ile 24. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Kapasite artışları" başlıklı 20. maddesinde; "(Başlığı ile Birlikte Değişik:RG-26/5/2017-30077) (1) Kapasite artışları; “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunan ve eşik değeri olan projelerde yapılacak kapasite artışı ve/veya genişletilmesinin planlanması durumunda: a) “ÇED Olumlu” kararı bulunan projelerde; 1) Planlanan artış veya artışlar toplamı Ek-2 listesinde yer alan eşik değer ve üzerinde ise, 16 ncı madde kapsamında başvuru yapılması, 2) Planlanan artış veya artışlar toplamı Ek-1 listesinde yer alan eşik değer ve üzerinde ise, 8 inci madde kapsamında başvuru yapılması, gerekmektedir. b) “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunan projelerde planlanan artış veya artışlar toplamı Ek-2 listesinde yer alan eşik değer ve üzerinde ise mevcut proje kapasitesi ile toplanması ve bu toplamın; 1) Ek-2 listesinde yer alan eşik değer ve üzerinde kalması durumunda 16 ncı madde kapsamında başvuru yapılması, 2) Ek-1 listesinde yer alan eşik değer ve üzerinde kalması durumunda 8 inci madde kapsamında başvuru yapılması, gerekmektedir. (2) “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunan projelerde kapasite artışı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, planlanan projenin etkileri, mevcut karara esas çevresel etkiler ile birlikte kümülatif olarak değerlendirilir." kuralına, "Olağanüstü durumlar ve özel hükümler" başlıklı 24. maddesinde; "(1) Aşağıdaki projeler için uygulanacak ÇED sürecine ilişkin yöntem Bakanlıkça belirlenir: (...) e) Ek-1 listesi veya ek-2 listesinde olup, eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliği içeren projeler" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Kapasite artışları" başlıklı 20. maddesinde ise; "(1) "ÇED Olumlu" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararı bulunan ve eşik değeri olan projelerde yapılacak kapasite artışı ve/veya alan genişletilmesinin planlanması durumunda, her bir kapasite artışı miktarının mevcut proje kapasitesi ile toplanması ve bu toplamın; a) Ek-1’deki listede yer alan eşik değer ve üzerinde kalması durumunda, 8 inci madde kapsamında başvuru yapılması gerekmektedir. b) Ek-2’deki listede yer alan eşik değer ve üzerinde kalması durumunda, 16 ncı madde kapsamında başvuru yapılması gerekmektedir. (2) “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunan projelerde kapasite artışı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, planlanan projenin etkileri, mevcut karara esas çevresel etkiler ile birlikte kümülatif olarak değerlendirilir." kuralı, "Olağanüstü durumlar ve özel hükümler" başlıklı 24 maddesinde ise; "(1) Aşağıdaki projeler için uygulanacak ÇED sürecine ilişkin yöntem Bakanlıkça belirlenir: (...) e) Ek-1 veya Ek-2’deki listelerde olup, eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliği içeren projeler." kuralı yer almıştır. Davacılar tarafından, hükümlerin sadece eşik değeri olan projelere özgülendiği, eşik değeri olmayan projelerde her türlü değişikliğe ilişkin sürecin Bakanlıkça yönetileceği, Yönetmeliğin 24. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendi uyarınca eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliğin ÇED süreçlerinin yönetiminin Bakanlıkça belirlenecek olmasının kapasite artışına ilişkin hususu da düzenlediği, bu düzenleme ile eşik değeri olmayan her projenin ÇED sürecinin kısaltılmasının sağlanacağı, ÇED sürecinin temel aşamalarının tüketilmesi zorunluluğunun ortadan kaldırıldığı, Bakanlığın ÇED kararlarında kapasite artışına ilişkin ÇED sürecinin Bakanlıkça belirlenmesi noktasında ısrarcı olduğu, nitekim mülga Yönetmeliğin 24. maddesinin 1. fıkrasının (f) bendinde bu usulün düzenlendiği, anılan düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/573 sayılı dosyasında açılan davada, kapasite artışlarında uygulanacak yöntemin Bakanlığın takdirine bırakılmaması gerektiği, aksi durumun mevcut kapasite dikkate alınmaksızın sadece kapasite artışının dikkate alınmasına yol açacağı gerekçesiyle iptaline karar verildiği, ancak dava konusu düzenleme ile aynı bakış açısının devam ettiği, nitekim mevcut proje ile kapasite artışının birlikte değerlendirilmesinin de düzenlemeyi hukuka uygun hale getirmediği, düzenleme dolayısıyla ÇED kapsam dışı kararı bulunan projelerde yapılan kapasite artışlarının kapasite eşik değer üzerinde olsa dahi değerlendirmeye tabi tutulmayacağı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmeliğin 20. maddesinin iptali istemiyle Danıştay Altıncı Dairesinin E:2019/2506 sayılı dosyasında açılan davadaki iptal gerekçelerinin dikkate alınarak, dava konusu Yönetmeliğin 20. maddesinin düzenlendiği, Yönetmeliğin 24. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendinin ise mülga 2013 ve 2014 tarihli Yönetmeliklerde olduğu gibi aynı şekilde yer aldığı belirtilerek düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; davacılar tarafından, hükümlerin sadece eşik değeri olan projelere özgülendiği, eşik değeri olmayan projelerde her türlü değişikliğe ilişkin sürecin Bakanlıkça yönetileceği ileri sürülmüş ise de, Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/573 sayılı dosyasında açılan davada, kapasite artışlarında uygulanacak yöntemin Bakanlığın takdirine bırakılmaması gerektiği ve mevcut kapasite dikkate alınmaksızın sadece kapasite artışının dikkate alınmasının hukuka uygun olmadığı vurgulandığından, eşik değeri olan projeler bakımından, dava konusu Yönetmelikte mevcut kapasite ile birlikte kapasite artışının toplam miktarının dikkate alındığı ve mülga Yönetmeliğin 24. maddesinin (f) bendinde yer alan “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunan projelerde yapılacak kapasite artışı ve/veya genişletilmesi planlanan projeler için uygulanacak ÇED sürecine ilişkin yöntemin Bakanlıkça belirleneceğine ilişkin düzenlemeye dava konusu Yönetmelikte yer verilmediği dikkate alındığında, anılan Daire kararının gereğinin dava konusu Yönetmelikte yerine getirildiği ve düzenlemenin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Öte yandan, Yönetmeliğin 24. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendi uyarınca Ek-1 veya Ek-2’deki listelerde olup, eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliği içeren projeler için Bakanlığın yöntem belirlemesinin, projelerin zaten eşik değeri olmaması nedeniyle öngörüldüğü, dolayısıyla böyle bir durumda projenin kendine özgü koşullara göre Bakanlığın yöntem belirlenmesinde de hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
21- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 23. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Askeri projeler" başlıklı 23. maddesinde; "Askeri projelerle ilgili ÇED uygulamaları, Milli Savunma Bakanlığının görüşü alınarak Bakanlık tarafından belirlenir." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Askeri projeler" başlıklı 23. maddesinde ise; Askeri projelerle ilgili ÇED uygulamalarının, Milli Savunma Bakanlığının veya İçişleri Bakanlığının görüşü alınarak Bakanlık tarafından belirleneceği kurala bağlanmıştır. Davacılar tarafından, çevreyi ilgilendiren olumsuzluklar bakımın askeri-sivil ayrımının bulunmadığı, askeri projeler bakımından çevresel etkilerin değerlendirilmesine yönelik kurallardan ayrılmayı gerektiren bir durumun olmadığı, ayrıca askeri projelerde İçişleri Bakanlığının da görüşünün alınmasının mümkün hale getirildiği, dolayısıyla askeri yatırımlarda ÇED uygulamalarının İçişleri Bakanlığınca yönlendirilebileceği sonucunu doğurduğu, tarafsızlığın zedeleneceği belirtilerek, iptali gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, 2013, 2014 ve 2022 ÇED Yönetmeliklerinde de aynı maddeye yer verildiği, Jandarma Genel Komutanlığı İçişleri Bakanlığına bağlandığından onun tarafından yapılması planlanan projeler bakımından da İçişleri Bakanlığı görüşünün alınması hususuna yer verildiği, Milli Savunma Bakanlığınca yapılması planlanan projelerle ilgili herhangi bir değerlendirme yapılmadığı, dolayısıyla dava konusu düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta, söz konusu düzenlemenin askeri projelerin doğrudan çevresel etki değerlendirme sürecinden muaf tutulduğu anlamına gelmediği, askeri projelerin özel ve stratejik önemi olan projeler olduğunun kabulü gerektiği, dolayısıyla işin doğası gereği projenin kendine özgü koşullarının bulunması ihtimali dikkate alındığında, proje sahibi olan kurumların (Milli Savunma Bakanlığı veya İçişleri Bakanlığı) görüşlerinin alınarak ÇED uygulamalarının Bakanlıkça belirlenebileceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
22- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 24. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Olağanüstü durumlar ve özel hükümler" başlıklı 24. maddesinde; "1) Aşağıdaki projeler için uygulanacak ÇED sürecine ilişkin yöntem Bakanlıkça belirlenir: a) Afet riski altındaki alanların dönüştürülmesi işlemleri, doğal afetler sonucu yıkılan, bozulan, tahrip olan veya hasar gören herhangi bir yatırımın bulunduğu yerde kısmen veya tümü ile yeniden gerçekleştirilmesi planlanan projeler, b) ÇED Yönetmeliğine tabi olmayan veya Seçme Eleme Kriterlerine tabi olduğu halde proje sahibinin ÇED Raporu hazırlanması talebi üzerine Bakanlıkça uygun görülen projeler, c) Organize Sanayi Bölgeleri, İhtisas Organize Sanayi Bölgeleri, Endüstri Bölgeleri, Serbest Bölgeler ile Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde kurulması planlanan projeler, ç) Stratejik Çevresel Değerlendirme yapılan alanlarda kurulması planlanan projeler, d) Teknoloji değişikliği uygulamak suretiyle, verim artırımına, doğal kaynak kullanımını azaltmaya ve/veya çevre kirliliğini azaltmaya yönelik yapılmak istenilen değişiklikler veya prototip üretim yapan projeler, e) Ek-1 listesi veya ek-2 listesinde olup, eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliği içeren projeler, f) (Mülga fıkra:RG-9/2/2016-29619)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Olağanüstü durumlar ve özel hükümler" başlıklı 24. maddesinde ise; "(1) Aşağıdaki projeler için uygulanacak ÇED sürecine ilişkin yöntem Bakanlıkça belirlenir: a) Afet riski altındaki alanların dönüştürülmesi işlemleri, doğal afetler sonucu yıkılan, bozulan, tahrip olan veya hasar gören herhangi bir yatırımın bulunduğu yerde kısmen veya tamamen yeniden gerçekleştirilmesi planlanan projeler ile doğal afet, kaza ve benzeri acil durumlarda ortaya çıkan çevre kirliliğinin önlenmesi için ivedilikle yapılması gereken projeler. b) Bu Yönetmeliğe tabi olmayan veya Ek-2’deki listeye tabi olduğu halde proje sahibinin ÇED raporu hazırlama talebinin Bakanlıkça uygun görüldüğü projeler. c) Organize sanayi bölgeleri, ihtisas organize sanayi bölgeleri, endüstri bölgeleri, serbest bölgeler ile teknoloji geliştirme bölgelerinde kurulması planlanan projeler. ç) Stratejik çevresel değerlendirme yapılan alanlarda kurulması planlanan projeler. d) Teknoloji değişikliği uygulamak suretiyle, verim artırımına, doğal kaynak kullanımını azaltmaya ve/veya çevre kirliliğini azaltmaya yönelik yapılmak istenilen değişiklikler, Ar-Ge çalışmaları veya prototip üretim yapan projeler. e) Ek-1 veya Ek-2’deki listelerde olup, eşik değeri olmayan projelerde yapılacak her türlü değişikliği içeren projeler" şeklinde düzenlemeye yer verilmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu projeler bakımından istisna hükmünün getirildiği, ancak istisna hükmünün getirilmesini gerektiren gerekçe ortaya konulmadan düzenleme yapıldığı, söz konusu projeler bakımından olağanüstü bir durumun olmadığı, afet hali hariç, orantılı olmadığı, birçok sürecin idarenin takdir yetkisine bırakıldığı, afet riski altındaki yerlerin dönüşüm sürecinde halkın bilgi edinme, karar alma süreçlerine katılımını sağlayacak şekilde işletilmesinin gerektiği belirtilerek iptaline karar verilmesi gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, şimdiye kadar yukarı altı çizili ifadeler dışındaki diğer kısımların aynı şekilde mülga 2013, 2014 ÇED Yönetmeliklerinde de yer aldığı, altı çizili kısımların eklenerek lokal değişiklik yapıldığı, Ar-Ge çalışmalarının da bu kapsamında özel hükümlere dahil edildiği belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; söz konusu düzenlemelerde "olağan durumlar" dışındaki durumların öngörüldüğü, örneğin yaşanılan doğal, afet kaza gibi durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla ivedilik gerektiren veya zaten laboratuvar ortamında yapılan bir deneysel çalışma niteliğinde olan veya stratejik çevresel değerlendirme yapılan alanlarda kurulması planlanan projeler gibi projelerde doğrudan yatırımcının ÇED başvuru dosyası veya proje tanıtım dosyası ile olağan sürecin başlatılması yerine, projelerin kendine özgü koşulları değerlendirildikten sonra ÇED sürecine ilişkin yöntemin Bakanlıkça belirlendiği, bu durumun ise iptali istenilen bentlerde sayılan projeleri doğrudan ÇED Yönetmeliğinden muaf hale getirmediği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
23- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 28. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tebliğler" başlıklı 28. maddesinde; "(1) Bakanlık, gerekli gördüğü hallerde bu Yönetmeliğin uygulanmasına ilişkin olarak tebliğler çıkarabilir." kuralına yer verilmiş iken, dava konusu Yönetmeliğin "Düzenleme yetkisi" başlıklı 28. maddesinde; Bakanlıkça, gerekli gördüğü hallerde bu Yönetmeliğin uygulanmasına ilişkin olarak düzenleme yapılabileceğine yer verilmiştir. Davacılar tarafından, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde usul ve esasların yönetmelikle düzenleneceğinin öngörüldüğü, ÇED sürecine ilişkin usul ve esasların ÇED Yönetmeliği dışına çıkarıldığını, söz konusu maddenin belirsizlik içerdiği belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, idarenin zaten düzenleme yetkisinin bulunduğu, ÇED Yönetmeliğinin doğru uygulanmasını göstermek, uygulamada birlik sağlamak amacıyla usul esas hazırlama, tebliğ yayımlama, eğitim gibi yetkiler için düzenlendiği belirtilerek, kuralın hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; mülga Yönetmelikte idarenin sadece Tebliğ düzenleyebileceği öngörülmüş iken, dava konusu Yönetmelikte düzenleme yapabileceğinin kurala bağlandığı anlaşılmış olup, davacıların iddia ettiği gibi, ÇED sürecine ilişkin usul ve esasların ÇED Yönetmeliği dışına çıkarılmasının söz konusu olmadığı, kuralda da açıkça belirtildiği üzere normlar hiyerarşisine uygun olarak gerekli görülen hallerde, bu Yönetmeliğin uygulanmasına yönelik düzenleme yapılmasının öngörüldüğü, dava konusu kuralın idarenin kanuna uygun olmak kaydıyla her zaman düzenleme yapma yetkisinin bir gereği olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
24- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin geçici 1. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Geçiş süreci" başlıklı "Geçici madde 1" 'de; "(1) Bu Yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce, ÇED Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası Valiliğe ya da Bakanlığa sunulmuş projelere bu Yönetmeliğin lehte olan hükümleri ve/veya başvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulanır." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Geçiş süreci" başlıklı "Geçici madde 1" 'de ise; bu Yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce, ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası il müdürlüğüne ya da Bakanlığa sunulmuş projelere, bu Yönetmeliğin lehte olan hükümlerinin ve/veya başvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümlerinin uygulanacağı düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, Kanunların ilke olarak yürürlüğe girdikten sonraki olaylara uygulanacağı, ancak bu düzenlemenin hangi Yönetmeliğin uygulanacağı veya kimin lehine olduğu hususunda belirsizlik içerdiği, lehe olan hükümlerin uygulanması hususunun ceza yargılamasına özgü olduğu, zaten kazanılmış hak müessesinin bulunduğu, lehe düzenleme ibaresine yer verilmesinin anlamsız olduğu belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, "Mevzuat Hazırlama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik" gereği geçiş sürecine ilişkin düzenleme yapılmasında hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmaktadır. Uyuşmazlıkta; il müdürlüğüne veya Bakanlığa sunulan projeler için ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası mülga Yönetmeliğe göre hazırlanarak sunulduğu için dava konusu Yönetmeliğin yürürlüğe girmesiyle işlemin tesisi sırasında da bu Yönetmelik yürürlükte olduğundan hangi Yönetmeliğin uygulanacağı noktasında açıklık getirmek ve ilgililerin başvuru tarihinde yürürlükte olan düzenlemenin daha sonraki düzenleme ile kaldırılması halinde müktesep haklarının korunması amacıyla getirildiği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
Davacılar tarafından, Yönetmeliğin Ek 1 ve Ek 2 listelerinin tümünün iptaline karar verilmesi istenilmişse de, dava dilekçesinde yer verilen iddiaların listelerin tümünün iptal edilmesini gerektirmediği sonucuna varıldığından, listelerde iptali istenilen maddeler incelenmiştir.
25- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresi ile Ek-2 listesinin 1. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendinde; "500 ton/gün üzeri taşkömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralına, Ek-2 listesinin 1. maddesinde; "50-500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendinde; 500 ton/gün üzeri taşkömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri ile Ek-2 listesinin 2. maddesinde; 500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu projenin eşik değeri 500 ton/gün üzerinde olduğunda, Ek-1 listesinde yer alan projelere özgü ÇED sürecinin işletileceği; iptali istenilen maddeye göre eşik değer 500 ton/gün olduğunda, Ek-2 listesinde yer alan projeler için öngörülen ön inceleme ve değerlendirmeye tabi tutulacağı, bu eşik değerin altında kaldığında ise, ÇED Yönetmeliğine tabi olmayacağı, ancak projenin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kalabilmesi için söz konusu eşik değerin çok yüksek olduğu, böylece kapasitesi büyük projelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmesine engel olacağı iddialarıyla maddenin iptali istenilmektedir. Davalı idare tarafından, Ek-1 listesindeki eşik değerin mülga Yönetmelikte de aynı şekilde yer aldığı, değişiklik yapılmadığı; Ek-2 listesindeki eşik değer yönünden ise "50 ton/gün" eşik değerinin aslında Yönetmelikten çıkarılmadığı, Resmi Gazetede yayımlanma öncesi dizgide sehven kaldırıldığı, uygulamada "50 ton/gün" alt sınırının olduğu, taşra teşkilatının uyarıldığı, hatanın giderilmesine dair düzenlemenin yapılacağı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; Ek-1 listesindeki eşik değer bakımından herhangi bir değişiklik yapılmadığı, idarece eşik değer öngörülmek suretiyle projeye her iki listede yer verilmesinin takdir hakkı kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Diğer taraftan Ek-2 listesi bakımından ise, davalı idare tarafından, iptali istenilen maddede "50 ton/gün" eşik değerinin sehven kaldırıldığı açıkça ifade edildiğinden, uygulamada bu eşik değerin dikkate alındığı belirtilmiş ise de, hukuk devletinin temel unsurlarından olan hukuki belirlilik ilkesi uyarınca, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Dolayısıyla söz konusu kuralın bu haliyle hukukî belirlilik ilkesine aykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu itibarla; Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresi yönünden, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamakla birlikte; "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 1. maddesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
26- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Termik güç santralleri" ile ilgili Ek-1 listesinin 2. maddesinin (a) bendinde; Toplam ısıl gücü 300 MWt ve daha fazla olan termik güç santralleri ile diğer yakma sistemleri," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 2. maddesinin (a) bendinde de; "Toplam ısıl gücü 300 MWt ve daha fazla olan termik güç santralleri ile diğer yakma sistemleri düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, eşik değerin çok yüksek olduğu, bu eşik değerin altında kalan çevresel etkileri yüksek olan projelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmemesi sonucunu doğuracağı belirtilerek, anılan ibarenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mülga 2008, 2013, 2014 ÇED Yönetmeliklerinde de aynı şekilde yer aldığı, bu haliyle uygulanmaya devam edildiği, hiçbir şekilde dava konusu edilmediği belirtilerek, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; davacılar tarafından 300 MWt eşik değerin çok yüksek olduğu, bu eşik değerin altında kalan termik santrallerin çevresel etkilerinin değerlendirilemeyeceği ileri sürülmüş ise de, Ek-1 listesinde öngörülen eşik değerin idarenin takdir hakkı kapsamında olduğu, 300 MWt eşik değerin altındaki termik santral projelere, ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer verilmesi gerekip gerekmediği hususunun, anılan ibarenin iptaline ilişkin istem kapsamında değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, iddiayla sınırlı olarak yapılan inceleme neticesinde, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
27- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi ile Ek-2 listesinin 28. maddesinin (h) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin "Su yolları, limanlar ve tersaneler" başlıklı 9. maddesinin (ç) bendinde; "24 m ve üzerinde yat veya teknelerin imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini yapan tesisler," kuralına, Ek-2 listesinin "Altyapı tesisleri" başlıklı 31. maddesinin (o) bendinde; "10-24 m arasında yat veya teknelerin imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini yapan tesisler," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin "Su yolları, limanlar ve tersaneler;" başlıklı 10. maddesinin (ç) bendinde; Denize cepheli 24 metre üzeri yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler kuralına, Ek-2 listesinin "Altyapı tesisleri;" başlıklı 28. maddesinin (h) bendinde; "Denize cepheli 5 m üzerinde ve 24 m altında (alt ve üst sınır dâhil) yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler kuralı düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, denize cepheli olma kriteri getirildiği, denize cepheli olmayan tesislerin ÇED kapsamı dışında bırakıldığı, denize cepheli olmasının bilimsel bir kriter olmadığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, alt sınırın 10 m'den 5 m'ye düşürüldüğü, dolayısıyla kısıtın artırıldığı, yat üretiminin karada kapalı hangarlar içerisinde gerçekleştirildiği, bu tesislerin her türlü atığının ve çevresel etkisinin nispeten kontrol altına alınabildiği, ÇED'in kirletici vasfı yüksek tesisler için öngörüldüğü dikkate alındığında, kapalı hangar içerisinde gerçekleşen bir faaliyet için EK-2 sürecinin uygulanmasının ve duruma göre "ÇED Gereklidir" kararının verilmesi sonrasında Ek-1 sürecinin uygulanmasının yeterli görüldüğü, karada üretim yapan tesislerin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında bırakılmadığı belirtilerek düzenlemenin hukuka aykırı olmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; uygulamada yat üretiminin karada kapalı hangarlar içerisinde yapılmasından hareket edilerek "denize cepheli" kriterinin getirildiğinin görüldüğü, bununla birlikte alt sınırın da düşürülerek daha fazla projenin ÇED Yönetmeliğine dahil olmasının sağlandığı, ayrıca davacıların iddiasının aksine denize cepheli olmayan tesislerin ÇED Yönetmeliği kapsamından çıkarılmadığı, nitekim ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 28. maddesinin (ğ) bendinde; karada, 5 metre ve üzerinde yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesislere yer verildiği anlaşılmaktadır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
28- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 13. maddesi ile Ek-2 listesinin 42. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 14. maddesinde; "Göl hacmi 10 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler," kuralına, Ek-2 listesinin 46. maddesinde; "Göl hacmi 5 milyon m3 ve üzeri olan baraj ve göletler," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 13. maddesinde de; Göl hacmi 10 milyon m³ ve üzeri olan baraj veya göletler kuralı ile Ek-2 listesinin 42. maddesinde; Göl hacmi 1 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler (rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç) kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, Ek-1 listesinin 13. maddesi ile ilgili olarak eşik değer bakımından "göl hacminin" yetersiz bir kriter olduğu, rezervuar alanına ait topoğrafik yapı ve buna bağlı olarak oluşacak depolama/göl alanının boyutunun da çevre ile etkileşim açısından önemli olduğu, bu nedenle sadece rezervuar hacmi değil, göl yüzey alanı için de uygun bir sınır değerin belirlenmesi gerektiği ileri sürülmüştür. Ayrıca Ek-2 listesinin 42. maddesi ile ilgili olarak göl hacmi 1 milyon m3 eşik değerin altında olan baraj veya göletlerin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kaldığı, oysaki baraj ve göletlerin en önemli etkisinin akarsuya yapılan set nedeniyle balık sirkülasyonunu engellemesi olduğu, dolayısıyla eşik değerin belirlenmesinde göl hacminin bir kriter olmaması gerektiği, göl hacmi kriter olarak kaldığı sürece bu hacmin altında halihazırda uygulamada verilen ÇED Kapsam Dışı kararlarıyla çok sayıda göletler yapıldığı, göl hacmi küçük olsa da çevresel etkilerin olabileceği, diğer taraftan, rekreasyon amaçlı yapılan baraj/göletlerin ÇED Yönetmeliğinden istisna tutulmasının da hukuka aykırı olduğu iddialarıyla iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, dava konusu Yönetmelikte eşik değerin 1 milyon m3 olarak düşürüldüğü, davacılar tarafından, mülga Yönetmeliğe göre iddialar ileri sürüldüğü, kaldı ki hacim bazlı değer düşürüldüğünden, göl hacmi 1 milyon m3 üzeri olan tüm baraj ve göletlerin ÇED Yönetmeliğine tabi olduğu, eşik değerin düşürülerek daha sıkı koşullara bağlandığı, daha fazla baraj ve göletin ÇED Yönetmeliği kapsamına alındığı belirtilerek düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; mülga Yönetmelikte de göl hacmi, eşik değerin belirlenmesinde bir kriter olarak yer almış olup, dava konusu Yönetmelikte hem "göl hacmi" kriteri bakımından hem de Ek-11 listesinin 13. maddesinde yer alan "göl hacmi 10 milyon m³ ve üzeri" olma eşik değeri bakımından bir değişiklik yapılmamıştır. Eşik değerin belirlenmesinde göl hacminin bir kriter olmasının ise çevresel etkilerin belirlenmesinin önünde bir engel olmadığı, aksine Ek-2 listesinin 42. maddesinde yer alan göl hacmi ile ilgili eşik değerin düşürülerek daha çok baraj veya gölet projesinin ÇED Yönetmeliği kapsamında değerlendirilmesinin sağlandığı sonucuna varılmıştır. Bununla birlikte, dava konusu Yönetmelikle rekreasyon amaçlı yapılan baraj ve göletler ise ÇED Yönetmeliği kapsamından çıkarılmıştır. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre "rekreasyon"; insanların boş zamanlarında, eğlence ve spor amacı ile gönüllü olarak katıldıkları etkinlikleri ifade etmektedir. 03/07/2017 tarih ve 30113 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği"nin 4. maddesinde; "Piknik ve eğlence (rekreasyon) alanları: Kentin açık ve yeşil alan ihtiyacı başta olmak üzere, eğlence, dinlenme, piknik ihtiyaçlarının karşılanabildiği, kent içinde ve çevresinde günübirlik kullanıma yönelik olarak imar planı ile belirlenmiş yerleri, ... ifade eder. " olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmelikte baraj veya göletlerin ÇED Yönetmeliği kapsamında olup olmadığının belirlenmesi için "göl hacmi" kriter olarak belirlenmiş iken, rekreasyon amaçlı olan baraj veya göletlerin ÇED kapsamı dışında tutulmasında projenin amacından hareket edildiği anlaşılmıştır. Ancak düzenlemede getirilen "göl hacmi" kriteri ile "rekreasyon amaçlı" kriterinin birbirinden çok farklı kriterler olduğu kuşkusuzdur. Bir projenin amacının, projenin muhtemel çevresel etkilerini azaltılmasında veya ortadan kaldırdırılmasında öneminin olmayacağı açıktır. Örneğin; göl hacmi 1 milyon m3 üzerinde olup, ÇED Yönetmeliğine tabi bir sulama amaçlı barajın inşai faaliyetleri sırasında çevresel etkiler ne ise aynı yerde aynı büyüklükte rekreasyon amaçlı yapılacak bir barajın çevresel etkilerinin de aynı veya benzer olması muhtemeldir. Dolayısıyla ÇED Yönetmeliğine tabi büyüklükteki bir baraj veya göletin rekreasyon amaçlı yapılıyor olmasının çevresel etkileri bertaraf etmeyeceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, gerek eşik değer bakımından belirlenen göl hacmi kriterinde, gerekse "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 13. maddesi ile Ek-2 listesinin 42. maddesinde belirlenen eşik değerlerde 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamış iken, Ek-2 listesinin 42. maddesinde yer alan "rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
29- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 15. maddesi ile Ek-2 listesinin 51. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 16. maddesinde; "Kapasitesi 150.000 eşdeğer kişi ve/veya 30.000 m3/gün üzeri olan atık su arıtma tesisleri" kuralına, Ek-2 listesinin 56. maddesinde; "Kapasitesi 50.000-150.000 eşdeğer kişi ve/veya 10.000-30.000 m3/gün olan atık su arıtma tesisleri." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 15. maddesinde; kapasitesi 50.000 m³/gün üzeri olan atık su arıtma tesisleri düzenlenmiş iken, Ek-2 listesinin 51. maddesinde; kapasitesi 30.000 m3/gün ve üzeri olan atık su arıtma tesisleri düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, eşik değerlerin yükseltilerek, 30.000 m3/gün altının ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında tutulduğu belirtilerek, düzenlemelerin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, atık su arıtma tesislerinin çevreci yatırımlar olduğu, nitekim kapasitesi ne olursa olsun nihai hedefinin kirlenmiş suların arıtılmasına yönelik olduğu, TÜİK verilerine göre 50.000 m³/gün kapasitesine sahip ilçe sayısının azaldığının ve köy/belde statüsüne dönüştüğünün anlaşıldığı, ayrıca günümüzde yaşanılan müsilaj sorunu dikkate alındığında, atık su arıtma tesislerinin ivedilikle devreye alınmasının gerektiği, bu projelerin AB ÇED müktesabatında dahi yer almadığı, nüfus değişimleri, çevresel koşullar dikkate alınarak eşik değerlerin yeniden düzenlendiği savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; günümüzde yaşanılan müsilaj sorunu veya diğer çevresel faktörler dikkate alındığında, nihai hedefi kirlenmiş suların arıtılması olan bu tür projelere ivedilikle ihtiyaç duyulması nedeniyle çevresel koşullar dikkate alınarak eşik değerlerin yeniden düzenlenerek yükseltildiği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktdır.
30- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 27. maddesinde; "a) (Değişik:RG-19/4/2019-30750) 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dahil) planlanan açık işletmeler," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesinde de; a) 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dâhil) planlanan açık işletmeler, olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, ruhsat alanının belli bir kısmının çalışma alanı olarak gösterilmesi suretiyle ÇED raporu hazırlanması yükümlülüğünün bertaraf edilerek projenin çevresel etkilerinin bertaraf edildiği, içtihat değişikliği nedeniyle işletme ruhsat alanı büyüklüğüne bakılmaksızın verilen yargı kararları nedeniyle ÇED raporu hazırlanmamasına hukuki zemin hazırlandığı, proje sahiplerinin ÇED raporu hazırlamamak, ÇED Gerekli Değildir kararı veya kapsam dışı kararı almak için kapasitelerini olduğundan daha küçük gösterdikleri, oysaki faaliyetin bütününün değerlendirilerek çevresel etkilerin tam olarak ortaya çıkartılması gerektiği, ancak dava konusu düzenleme ile ruhsat alanı kısımlara ayrılarak her defasında çalışma alanına göre belirlenen eşik değerin altında kalınmak suretiyle ÇED Gerekli Değildir kararlarının verildiği ve bu yönüyle bütüncül etki değerlendirmesinin önüne geçildiği belirtilerek anılan düzenlemenin iptali istenilmektedir. Davacıların iddialarıyla benzer yöndeki iddialarla Danıştay Altıncı Dairesinin E:2019/15317 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 20/10/2021 tarih ve E:2019/15317, K:2021/11625 sayılı kararıyla; "(...) Uyuşmazlık; çevresel etki değerlendirmesinin, ruhsat alanı yerine yüzey alanı esas alınarak yapılması ile, aynı ruhsat alanı içerisindeki birden fazla çalışma sahasında ÇED sürecine tabi olmaksızın madencilik faaliyeti yapılmasına sebebiyet verildiği, dolayısıyla bütüncül bir çevresel etki değerlendirmesi yapılmadığının ileri sürülmesinden kaynaklanmaktadır. Dava konusu düzenleme ile 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dahil) planlanan açık işletmeler, çevresel etki değerlendirmesi uygulanacak projeler arasında sayılmıştır. Davacı tarafından her ne kadar çevresel etki değerlendirmesinin, arazi yüzeyi yerine ruhsat alanı esas alınarak yapılması gerektiği ileri sürülmüş ise de, ÇED Yönetmeliği ile Maden Yönetmeliği birlikte değerlendirildiğinde, işletme izninin fiilen çalışılan alan için verildiği, bu yönüyle düzenlemede yer alan "arazi yüzeyi" kavramının, işletme izni verilen alan kavramını karşıladığı anlaşılmış olup, bu yönüyle 25 hektarlık eşik değer için "arazi yüzeyinin" esas alınmasında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Aksi yorumun kabulü halinde, projenin çevresel etki değerlendirmesinin ruhsat alanına göre yapılırken, işletme izninin faaliyetin fiilen gerçekleştirileceği alan için verilmesi ile birbiriyle örtüşmeyen bir uygulamaya sebebiyet verileceğinin kabulü gerekmektedir. Kaldı ki, AB ÇED Direktifinin Ek-1 Listesinin 19. maddesinde de eşik değerin belirlenmesinde "arazi yüzeyinin" kıstas olarak alındığı görülmüştür. Davacının, söz konusu düzenleme ile aynı ruhsat alanı içerisindeki birden fazla çalışma sahasında ÇED sürecine tabi olmaksızın madencilik faaliyeti yapılmasına sebebiyet verileceği, bütüncül bir çevresel etki değerlendirmesi yapılmayacağı iddiasına gelince, aynı ruhsat sahasında yapılması planlanan projenin, mevcut proje ile aralarında organik bağ bulunması durumunda, yukarıda yer verilen ÇED Yönetmeliğinin 20. maddesinin 2. fıkrasında yer alan planlanan projenin etkileri ile mevcut karara esas çevresel etkilerin birlikte kümülatif değerlendirileceği düzenlemesi karşısında, planlanan proje, kapasite artışı kapsamında değerlendirilerek, çevresel etkilerin mevcut projenin çevresel etkileriyle bütüncül ele alınması gerektiğinden, bu iddiaya itibar edilmemiştir. Diğer taraftan, aynı ruhsat alanı içerisinde yer alan projelerin aralarında organik bağ bulunmaması durumunda dahi, ÇED Yönetmeliğinin Ek-3'te yer alan genel formatı kapsamında mevcut proje ile planlanan projelerin kümülatif etkilerinin değerlendirilmesi de mümkündür. (...)" gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş, bu karar, Danıştay İdari Dava Dairelerinin 26/10/2023 tarih ve E:2022/1039, K:2023/2093 sayılı kararıyla onanmıştır. Bu itibarla; bakılmakta olan davadaki iddialar ile aynı yönde olan iddialarla açılan davanın yargı denetiminden geçtiği ve söz konusu düzenlemenin hukuka uygun olduğunun ortaya konulduğu dikkate alındığında, dava konusu düzenlemede de, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
31- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 6. maddesinde; "Hammadde üretim ünitesini içeren sabun ve/veya deterjan üretimi yapan tesisler," kuralına yer verilmiştir.
Dava konusu Yönetmeliğin ise Ek-2 listesinin 6. maddesinin (b) bendinde; "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan sabun üretimi yapan tesisler, düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu projeler için ÇED Gerekli Değildir kararı verilebileceği, dolayısıyla belirtilen faaliyetlerin ÇED süreci dışında tutulacağı, ayrıca mülga Yönetmelikte herhangi bir eşik değer öngörülmemiş iken, dava konusu düzenleme ile sabun üretimi yapan tesisler bakımından "kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" eşik değer getirildiği ve bu eşik değerin altında kapasiteye sahip projenin ÇED kapsamı dışında bırakıldığı, eşik değer getirilmesinin herhangi bir bilimsel gerekçesinin bulunmadığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, uygulamada endüstriyel ölçekte üretimlerin 2 ton/gün çok üzerinde olduğu, kırsal bölgedelerde de küçük ölçekli ev ortamında sabun üretildiği, endüstriyel üretimle lokal üretimin ayrılması gerekliliğinin ortaya çıktığı belirtilerek dava konusu düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; uygulamada kırsal bölgelerde ev ortamında küçük ölçekli üretim yapıldığı anlaşıldığından, endüstriyel üretim ile lokal üretimin aynı ölçüde çevresel etkiye sebep olmayacağı, belirlenen eşik değer altındaki kapasitede olan bir üretimin çevre üzerindeki muhtemel etkilerinin kabul edilebilir seviyelerde olacağı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
32- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresi yönünden;
Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı ve/veya parlayıcı madde depolama tesisleri," kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte de söz konusu projeler Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı madde depolama tesisleri," olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, 500 ton patlayıcı maddenin bir kenti yok edebilecek büyüklükte olduğu, dolayısıyla söz konusu projeler için öngörülen bu eşik değerin çok yüksek olduğu belirtilerek, söz konusu ibarenin iptali istenilmiştir. Uyuşmazlıkta; mülga Yönetmeliğe göre eşik değer bakımından herhangi bir değişiklik yapılmadığı, projenin yalnızca depolama tesisi olduğu, patlayıcı madde üretilmediği hususları birlikte değerlendirildiğinde, öngörülen eşik değerin idarenin takdir hakkı kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
33- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 18. maddesinin (c) bendinde; "Hazır beton tesisleri, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanılarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler, ön gerilimli beton elemanı, gaz beton, betopan ve benzeri üretim yapan tesisler, (Üretim kapasitesi 100 m3/saat ve üzeri)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin "Çimento bazlı yapı elemanları ve/veya hazır beton tesisleri" başlıklı 18. maddesinin (c) bendinde ise; üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler, olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, belirlenen eşik değerin çok yüksek olduğu, söz konusu eşik değerin altındaki kapasiteli projelerin değerlendirilememesine yol açacağı belirtilerek, iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikte yer alan tanımdaki betopan ticari bir marka olduğundan revize edildiği, ayrıca tek bir üretim kapasitesinin bütün faaliyetlere uygulanabilir olmaması nedeniyle maddenin bentler halinde her projeyle ilgili ayrı düzenleme yapıldığı, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur.
Uyuşmazlıkta; betopan ticari bir marka olduğundan düzenlemenin revize edildiği, ayrıca tek bir üretim kapasitesinin bütün faaliyetlere uygulanabilir olmaması nedeniyle ayrı bentler halinde düzenleme yapıldığı anlaşıldığından, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler için "üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan" eşik değerinin öngörülmesinin, idarenin takdir hakkı kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
34- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 30. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 33. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Toplu konut projeleri (200 konut ve üzeri)" kuralına yer verilmiştir.
Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 30. maddesi ise; konut projeleri (300 konut ve üzeri) şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, herhangi bir gerekçeye yer verilmeden eşik değerin artırılmasının hukuka aykırı olduğu belirtilerek, kuralın iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, bu projelerin madencilik faaliyeti kadar çevresel etkilerinin olmadığından ve alınacak tedbirlerin/bertaraf yönetiminin daha kolay olduğundan bu projelere EK-1 sürecinde yer verilmediği, eşik değerin ise ülkemizin aktif fay hatları üzerinde yer alması nedeniyle güvenli, sağlıklı konutların ivedilikle yapılması gerektiğinden yükseltildiği, dolayısıyla düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; gerek artan nüfus gerekse diğer sebepler nedeniyle birlikte daha fazla konut yapılmasına ihtiyaç duyulması sosyal bir gerçeklik olup, çevresel etkilerinin de diğer projelere göre daha makul olduğu dikkate alındığında, sağlıklı konutların ivedilikle yapılabilmesi amacıyla eşik değerin artırılabileceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
35- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 38. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 15. maddesinde; "Kurulu gücü 10 MWm ve üzeri olan hidroelektrik santralleri,", Ek-2 listesinin 41. maddesinde; "Kurulu gücü 1-10 MWm olan hidroelektrik enerji santralleri," şeklinde düzenlemiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 38. maddesinde; mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak olan hidroelektrik enerji santralleri, olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından; bu düzenleme ile mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak olan hidroelektrik enerji santralleri projelerinin ÇED sürecine dahil edilmediği, tüm hidroelektrik santralleri projelerinin ÇED sürecine tabi tutulması gerektiği belirtilerek, iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, aslında bu düzenleme dışındaki tüm HES projelerine zaten Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verildiği, bu düzenleme ile hali hazırda işletilmekte olan mevcut barajların / regülatörlerin üzerinde planlanan, mevcut biriktirme haznesinden iletim hattı olmaksızın, suyun cebri boru vasıtasıyla santral binasına ve türbinlere ulaştırılması prensibiyle çalışacak olan hidroelektrik santraller ile mevcut içme suyu - sulama suyu isale hatları ile atıksu tesislerinin deşarj kanalları üzerinde yapılması planlanan hidroelektrik santralleri projelerine ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer verildiği belirtilerek düzenlemede aykırılık bulunmadığı savunulmuştur.
Uyuşmazlıkta; mülga ÇED Yönetmeliğinde kurulu gücüne göre Yönetmeliğin her iki listesinde de HES projelerine yer verilmiş iken, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 listesinin 14. maddesinde; hidroelektrik enerji santralleri şeklinde düzenlenmek suretiyle kurulu gücüne bakılmaksızın yapılması planlanan tüm hidroelektrik santralleri projeleri kural olarak ÇED sürecine tabi kılınmış olup, söz konusu projelerin çevresel etkileri ile dava konusu olan mevcut baraj veya isale hatlarına kurulacak olan hidroelektrik enerji santralleri projelerinin çevresel etkilerinin aynı kapsamda olmayacağı, bir başka ifadeyle, söz konusu hidroelektrik santralinin zaten mevcut baraj veya isale hatlarına yapılmasının planlanması nedeniyle çevresel etkilerinin sınırlı olacağı, dolayısıyla bu projelere Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verilebileceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
36- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 39. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 44. maddesinde; "Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl kapasitesi 20 MWe ve üzeri)" kuralı, Ek-2 listesinin 43. maddesinde; "Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl gücü 5 MWe ve üzeri)" kuralı, Ek-2 listesinin 55. maddesinde ise; "Maden, petrol ve jeotermal kaynak arama projeleri, (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç)" kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte ise Ek-1 listesinin 42. maddesinde; "Jeotermal enerji santralleri" kuralına, Ek-2 listesinin 39. maddesinde; "Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması," kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu projelere Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verilmesi ile projeler hakkında "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilebileceği, dolayısıyla bu projelerin ÇED süreci dışında tutulabileceği, oysaki 2872 sayılı Çevre Kanununda petrol, jeotermal kaynaklar ve maden arama faaliyetlerinin çevresel etki değerlendirmesi kapsamı dışında olduğuna yönelik maddenin Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 tarih ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararı ile iptal edildiği, dolayısıyla bu karar gereği jeotermal kaynak arama faaliyetlerine ÇED sürecinin yürütülmesinin zorunlu olduğu, bu faaliyetlerin ÇED süreci dışında bırakılmasının Anayasaya aykırı olduğu, arama faaliyetleri bakımından verilen bu kararın evleviyetle işletme faaliyetleri için de geçerli olduğu, jeotermal kaynak arama ve çıkartma faaliyetleri Ek-2 listesinde düzenlenerek ÇED süreci yürütülmesi hususunda idareye takdir yetkisi verilmesinin hukuka aykırı olduğu, bununla birlikte sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma vb. yöntemlerle yapılan aramaların ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında tutulmasının da hukuka aykırı olduğu iddialarıyla iptali istenilmektedir. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikte jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması ile ilgili projelere Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 43. maddesinde yer verildiği, dava konusu Yönetmelikte de bu projelerin Ek-2 listesinde bırakıldığı, enerji üretiminin yani jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projelerin tamamının Ek-1 listesinde yer aldığı, dava konusu düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmaktadır. Mülga Yönetmelikteki düzenlemelere bakıldığında, jeotermal kaynak arama projeleri ile jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projelerin ayrı maddelerde düzenlendiği, jeotermal kaynak arama projesinin sadece Yönetmeliğin Ek-2 listesi kapsamında düzenlendiği, jeotermal kaynağın kullanımı projesi bakımından ise "ısıl gücü" kriterinin getirildiği, buna göre jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması projesinin ısıl gücü 5 MWe ve üzerinde ise Yönetmeliğin Ek-2 listesi kapsamında; 20 MWe ve üzerinde ise Yönetmeliğin Ek-1 listesi kapsamında düzenlendiği görülmüştür. Dolayısıyla jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projenin Yönetmeliğin Ek-1 listesinde mi yoksa Ek-2 listesinde mi kaldığının değerlendirilebilmesi için jeotermal kaynağın kullanılmasına yönelik projenin türünün bir öneminin olmadığı, nitekim yapılmak istenilen proje, ister elektrik üretimi amacıyla kurulan bir jeotermal enerji santrali olsun, ister ısınma veya seracılıkta kullanılmak amacıyla kurulan bir işletme olsun Yönetmeliğin Ek-1 veya Ek-2 listesine tabi olup olmadığının anlaşılabilmesi için bakılacak tek kriter, projenin "ısıl gücüdür." Ancak dava konusu Yönetmeliğe gelince kriter olarak "ısıl gücü" yerine "projenin türüne" göre düzenleme yapıldığı görülmüştür. Nitekim jeotermal enerji santralleri projesine sadece Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmiş iken, jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması projesine ise sadece EK-2 listesinde yer verilmiştir. Öncelikli olarak davacıların, söz konusu projelere Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verilmesi ile projeler hakkında "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilebileceği, dolayısıyla bu projelerin ÇED süreci dışında tutulabileceği, oysaki 2872 sayılı Çevre Kanununda petrol, jeotermal kaynaklar ve maden arama faaliyetlerinin çevresel etki değerlendirmesi kapsamı dışında olduğuna yönelik maddenin Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 tarih ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararıyla iptal edilmesi ile jeotermal kaynak arama faaliyetlerine ÇED sürecinin yürütülmesinin zorunlu olduğu yönündeki iddiası değerlendirildiğinde, Anayasa Mahkemesince iptal edilen madde, arama faaliyetlerinin tamamen ÇED Yönetmeliğinin kapsamı dışında olmasına yönelik Çevre Kanununda getirilen düzenlemedir. Bu nedenle, kararda vurgulanan husus, sadece arama projelerinin ÇED Yönetmeliği kapsamının dışında bırakılmaması hususu olup, bu projelere ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinde yer verilmek suretiyle ÇED süreci işletilmesi gerekliliği vurgulanmamıştır. Bu nedenle, düzenlemede bu yönüyle Anayasaya aykırılık bulunmamaktadır.
Ancak jeotermal kaynağın kullanımına gelince; davalı idare tarafından, enerji üretiminin yani jeotermal kaynağın kullanımı ile ilgili projelerin tamamının Ek-1 listesinde yer aldığı belirtilmiş ise de, dava konusu EK-1 listesinde jeotermal kaynağın kullanımına yönelik yer verilen tek proje, jeotermal enerji santralleridir. Jeotermal enerji santralleri projesi ise, elektrik üretimi amacıyla kurulan, jeotermal kaynak kullanımına yönelik projelerden sadece biridir. Bunun dışında jeotermal kaynak; konutların ısınması, seracılık, termal amaçlı vb. gibi nedenlerle de kullanılmaktadır. Bunlara yönelik projeler yapılmak istenildiğinde, mülga Yönetmeliğe göre "ısıl gücü" kriteri dikkate alınarak proje ile ilgili ÇED süreci mi işletileceği veya seçme eleme kriterleri mi uygulanacağına karar verilebiliyordu. Her iki Yönetmelikteki terminolojiye bakılırsa mülga Yönetmelikte (arama faaliyetleri ayrı tutularak) jeotermal kaynağın "çıkartılması ve kullanılması" ibaresi kullanılırken, dava konusu Yönetmelikte (arama faaliyetleri ile bir arada düzenlenerek) jeotermal kaynağın "çıkartılması" ibaresi kullanılmıştır. Dolayısıyla davalı idarece jeotermal kaynak kullanımına yönelik projelere Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verildiği düşüncesinden hareketle iptali istenilen maddede jeotermal kaynağın "kullanımı" ibaresine yer verilmemiş ise, bu durumda yukarıda belirtildiği gibi, Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilen proje, sadece jeotermal enerji santrali projesi olduğundan, bu proje dışındaki jeotermal kaynak kullanımına yönelik diğer projelerin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kalacağı anlaşılmaktadır. Eğer iptali istenilen maddede yer alan jeotermal kaynağın "çıkartılması" ibaresi, aynı zamanda jeotermal enerji santralleri projeleri dışındaki jeotermal kaynak "kullanımı" projelerini kapsıyor ise, bu defa davalı idare tarafından jeotermal enerji santrali projeleri dışındaki jeotermal kaynağın kullanımına yönelik projeler bakımından mülga Yönetmelikten farklı olarak neden "ısıl gücü" kriterinden vazgeçilerek, bu tür projelere ÇED Yönetmeliğinin sadece Ek-2 listesinde yer verildiğinin somut bir biçimde ortaya konulması gerektiği, ancak davalı idarece düzenlemenin gerekçesinin ortaya konulamadığı, konuya ilişkin anlaşılabilir tatmin edici bir açıklamanın getirilemediği görülmektedir. İptali istenilen maddenin bu haliyle hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olmadığından farklı uygulamalara yol açabileceği de kuşkusuzdur. Bu itibarla, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 39. maddesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
37- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 44. maddesinin (b) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin "Akarsu yatakları ile ilgili projeler" başlıklı 48. maddesinin (b) bendinde; "Sürekli akış gösteren akarsuların yataklarında 5 km ve üzerinde düzenleme yapılan projeler," şeklinde düzenlenmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin "Akarsu yatakları ile ilgili projeler" başlıklı 48. maddesinin (b) bendinde; sürekli akış gösteren akarsuların yataklarında 5 km ve üzerinde düzenleme yapılan projelere yer verilmiştir. Davacılar tarafından, akarsu yatağında beton kanallar yapılması, suların etrafının duvarlarla örülmesi, dere yatağının daraltılması gibi ıslah çalışmalarının özellikle sel gibi doğal afet zamanlarında daha büyük felaketlere sebep olduğu, dolayısıyla bu tür projeler için alt eşik değerinin azaltılması veya kaldırılması gerektiği belirtilerek iptali istenilmiştir. Uyuşmazlıkta; mülga Yönetmelikte olduğu gibi bu projelere dava konusu Yönetmeliğin hem EK-2 listesinde yer verildiği, hem de eşik değer bakımından herhangi bir değişiklik yapılmadığı görülmüş olup, akışın düzenlenmesi, taşkınların önlenmesi, kıyı erozyonunun durdurulması amacıyla yatak temizliği, kanal düzenleme, kıyı tahkimatı gibi yöntemlerle yapılan akarsu ıslah çalışmalarının çevresel etkilerinin kabul edilebilir seviyelerde olacağı, dolayısıyla ÇED Yönetmeliğine tabi olmak bakımından bir eşik değer öngörülebileceği ve belirlenen eşik değerin de idarenin takdir hakkı kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
38- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde; "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2 ve üzeri kapasiteli mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; "10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," projeleri düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, mülga Yönetmelikte yer alan düzenlemeye göre somut bir gerekçe ortaya konulmaksızın eşik değerin yükseltilmesinin hukuka aykırı olduğu iddiasıyla düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mülga ÇED Yönetmeliklerinde mermer ocaklarının alandan bağımsız olarak ocak üretim kapasitesine göre değerlendirildiği, dolayısıyla 5.000 m3 ocak üretimine ilişkin bir değer olduğu, yapılan düzenleme ile mermer ocağı projelerinin madencilik projelerinden ayrı tutulmayarak ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi kapsamında değerlendirildiği, dolayısıyla yeni düzenlemede yer alan projenin sadece sayalama projeleri olduğu ve buna ilişkin eşik değere yer verildiği, mermer ocağı projelerinin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışına alınmadığı savunulmaktadır. 03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin EK-2 listesinin 55. maddesinin (b) bendinde yer alan; "10 hektar ve 5.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok ve parça mermer, dekoratif amaçlı taşların çıkartılması" faaliyetine, 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde yer verilmemesi nedeniyle eksik düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/592 sayılı dosyasında açılan davada, davalı idare tarafından, mermer ve dekoratif taşların çıkarılması faaliyetinin, ÇED Yönetmeliğinin EK-1 listesi 27. maddesinin (a) bendinde yer alan "25 hektar ve üzeri çalışma alanında (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler" ile EK-2 listesinin 49. maddesinin (a) bendinde yer alan "Madenlerin çıkarılması, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kapsamına alındığı, dolayısıyla artık kapasite sınırı olmaksızın tüm mermer çıkarma faaliyetlerinin Yönetmelik kapsamına alındığı yönünde savunma yapılmış olup, bakılmakta olan davada da idarenin savunmasının benzer yönde olduğu anlaşılmaktadır. Buradan hareketle, gerek mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde, gerekse dava konusu Yönetmelikte bu madde kapsamında zaten "mermer ve dekoratif taşların çıkarılması" projesine yer verilmemiş iken, sanki davacılar tarafından da bu projeye yer verilmemesine yönelik itiraz ediliyormuş gibi, davalı idare tarafından mermer ocağı projelerinin madencilik projelerinden ayrı tutulmayarak ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi kapsamında değerlendirildiği yönünde savunma yapıldığı görülmüştür. Oysa mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2" olarak belirlenen eşik değerin, dava konusu Yönetmelikte neden "10.000 m3/yıl ve üzeri" belirlenmek suretiyle (m2 kriterinden vazgeçilmek suretiyle) artırıldığına ilişkin bir açıklamanın yapılmadığı, davacıların bu hususa yönelik itirazıyla ilgili olarak davalı idarece teknik ve nesnel bir gerekçenin ortaya konulamadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin" Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
39- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 55. maddesinde; "Maden, petrol ve jeotermal kaynak arama projeleri, (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin "Madencilik projeleri" başlıklı 45. maddesinin (d) bendi ise; "Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" şeklinde düzenlenmiştir. Diğer taraftan, 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 47. maddesiyle 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesinin son fıkrasında; “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” hükmüne yer verilmiştir. Davacılar tarafından, arama faaliyetleriyle ilgili bazı yöntemlerin ÇED kapsamı dışında tutulduğu, oysaki bu düzenlemenin Anayasa Mahkemesinin "arama faaliyetlerine" yönelik kararına aykırı olduğu, bu karara göre arama faaliyetlerinin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında tutulamayacağı, dava konusu maddeye benzer bir düzenlemenin Maden Kanununun 17. maddesinde de yapıldığı ve davalı idarece muaf tutulan bazı yöntemler bakımından Maden Kanununun 17. maddesinin, iptali istenilen düzenlemenin dayanağı olarak kabul edildiği, ancak kanun maddesinin dayanak olarak kabul edilmesi halinde, dava konusu düzenlemede, Maden Kanununda yer almayan arama yöntemlerinin de muaf tutulduğu, bu haliyle söz konusu düzenlemenin dayanak kabul edilen Kanun maddesine de uygun düzenlenmediği iddialarıyla anılan kuralın iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, (Dairemizin E:2023/11527 sayılı dosyasına sunulan savunma dilekçesinde) söz konusu yöntemlerin muaf tutulmasının sebebinin, 3213 sayılı Maden Kanununda yapılan değişiklik olduğu, bu değişiklikle söz konusu yöntemlerle yapılan maden arama faaliyetleri için ÇED kararının aranmayacağının öngörüldüğü, dava konusu düzenlemenin de buna uygun olduğu savunulmaktadır. 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 17. maddesinin son fıkrasının Anayasaya aykırılık iddiası Danıştay Altıncı Dairesi tarafından ciddi görüldüğünden, Dairenin 15/12/2022 tarih ve E:2022/2348 sayılı kararıyla kuralın iptali amacıyla Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar verildiği, Anayasa Mahkemesinin 05/11/2024 tarih ve E:2023/68, K:2024/190 sayılı kararı ile; ÇED sürecinden muaf tutulan sondaj vasıtasıyla elde edilen karot, kırıntı ve numune alma faaliyetlerinin ruhsat alanında yer altı zenginliğinin bulunup bulunmadığının tespiti ve olası yatırımın verimliliğine ilişkin yapılacak analizin hazırlık işlemleri olduğunun anlaşıldığı, ÇED ise etüt, sondaj, arama ile ortaya çıkan değerlerin; çevresel, bilimsel ve teknik kapsamda ele alınarak elde edilen verilere göre faaliyetin içinde bulunacağı karşılıklı etkileşim alanlarının biyolojik, fiziksel, sosyolojik, ekonomik ve kültürel ortamlar yönünden değerlendirilmesi ve tahlilinin yapılması olduğu, kuralın “…Makro düzeyde bir değerlendirme olan ÇED uygulamasında, bu değerlendirmeye esas olacak verileri dahi elde etmeden bir ÇED raporu istemek ve varlığını zorunlu koşmak devletin sosyal ve ekonomik alanda gelişimi için mali kaynak oluşturma zorunluluğu ödevi karşısında çelişki yaratmaktadır…” şeklindeki gerekçesi gözetildiğinde kuralla üretime yönelik olmayan karot, kırıntı ve numune alma faaliyetlerinin ÇED sürecinden muaf tutulması suretiyle bu faaliyetlerin hızlı ve verimli şekilde yapılmasının amaçlandığının anlaşıldığı, kullanılan malzemenin niteliği ve sondaj yuvasının çapının dar olması nedeniyle karotlu sondajların su, jeotermal ve petrol sondajlarına kıyasla çevresel etkilerinin oldukça düşük olduğunun söylenebileceği, kuralla arama hatta sondaj faaliyetlerinin tamamı bakımından değil sadece karot, kırıntı ve numune alma faaliyetleri yönünden ÇED kararının aranmayacağının hükme bağlandığı, başka bir deyişle karot, kırıntı ve numune alma faaliyetleri dışında yer alan diğer tüm sondaj, yarma, galeri sürme ve benzeri arama faaliyetleri bakımından ÇED kararı alınma zorunluluğunun devam edeceği gerekçesiyle kuralın Anayasaya aykırı olmadığına karar verildiği anlaşılmıştır. Uyuşmazlıkta; Mülga Yönetmelikte de maden arama faaliyetlerinin EK-2 listesinde yer aldığı ve bazı yöntemlerin ise muaf tutulduğu, sonrasında 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 17. maddesine eklenen son fıkrada ise, mülga Yönetmelikte yer verilen arama faaliyetinin muaf olan yöntemlerine ek olarak muaf olan yeni yöntemlerin de eklendiği, söz konusu fıkranın yeni eklenen yöntemlerinin Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulması üzerine, kuralın Anayasa'ya aykırı olmadığına karar verildiği, diğer taraftan dava konusu bentlerin ise anılan Kanunla aynı yönde düzenlendiği anlaşılmış olup, dava konusu Yönetmeliğin yürürlükte olan Kanun maddesine uygun olarak düzenlendiği gibi, Anayasa Mahkemesi kararında da belirtildiği üzere, muaf tutulan yöntemlerin çevresel etkilerinin sınırlı ve kabul edilebilir düzeylerde olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
40- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 53. maddesi yönünden; Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 53. maddesinde ise; Asbest içeren yapı ve tesislerin sökülmesi / yıkılması projelerine yer verilmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu faaliyetin çevre ve halk sağlığı açısından ciddi risk ve etkiler doğurduğu, dolayısıyla Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer alması suretiyle ÇED sürecinin işletilmesi gerektiği belirtilerek düzenlemenin iptali gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, ÇED Yönetmeliğinin yürürlüğe girdiği 1993 tarihinden bu yana zaten ÇED Yönetmeliğine tabi olmayan bir faaliyetin ilk defa ÇED Yönetmeliği kapsamına alındığı, bu yönüyle hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; mülga Yönetmeliğin Ek-1 listesinde "Asbest çıkartılması ve asbest içeren ürünleri işleme veya dönüştürme tesisleri" şeklindeki düzenleme ile asbestin kazanımına yönelik projelere yer verilmiş iken, ilk defa dava konusu Yönetmelik ile asbest içeren yapı ve tesislerin sökülmesine veya yıkılmasına ilişkin projelere yer verildiği, bir başka ifadeyle, şimdiye kadar ÇED Yönetmeliği kapsamında olmayan projelerden olduğu, bu yönüyle Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verilmesinin de idarenin takdir hakkı kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
41- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 55. maddesi yönünden; Mülga 03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin "Arazi kullanım vasfını değiştirmeyi amaçlayan projeler" başlıklı 31. maddesinde; "a) Kullanım amacı değiştirilmeksizin tarım arazilerinin yeniden yapılandırılması ile ilgili projeler (1.000 hektar ve üzeri), b) İşlenmemiş veya yarı işlenmiş alanların, tarım ve orman amacı ile kullanımını amaçlayan projeler (1.000 hektar ve üzeri), c) Orman alanlarının başka amaçla kullanıma dönüştürülmesi projeleri (1.000 hektar ve üzeri), ç) Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1.000 hektar ve üzeri)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Arazilerin Yeniden Yapılandırılması Projeleri" başlıklı 55. maddesinde ise; "a) Kullanım amacı değiştirilmeksizin tarım arazilerinin yeniden yapılandırılması ile ilgili projeler (1.000 hektar ve üzeri), b) İşlenmemiş veya yarı işlenmiş alanların, tarım ve orman amacı ile kullanımını amaçlayan projeler (1.000 hektar ve üzeri), c) Orman alanlarının başka amaçla kullanıma dönüştürülmesi projeleri (1.000 hektar ve üzeri), ç) Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1.000 hektar ve üzeri)," kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu alanların tarım arazisi olduğundan Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer alması suretiyle ÇED sürecinin işletilmesi gerektiği belirtilerek düzenlemenin iptali gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinde bu projelere yer verildiği, ancak 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinden çıkarıldığı, söz konusu Yönetmelikte yer verilmemesi nedeniyle açılan davada, bu projelerin AB ÇED Direktifinin Ek-2 listesinde yer aldığı vurgulanarak, anılan projelere 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde yer verilmemesinin hukuka aykırı bulunması nedeniyle 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinde yer alan başlığı yeniden düzenlenmek suretiyle dava konusu Yönetmelikte yer verildiği belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; mülga 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer verilen projelere mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde yer verilmemesi nedeniyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/592 sayılı dosyasında açılan davada, anılan Dairenin 18/04/2018 tarih ve E:2015/592, K:2018/2871 sayılı kararıyla; "(...) 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinin EK-2 listesinde yer alan "arazi kullanım vasfını değiştirmeyi amaçlayan projelerin", dava konusu Yönetmeliğin EK listelerinde yer verilmemesine ilişkin değişikliğin, nesnel ve teknik bir gerekçeye dayanmadığı, bu projenin çevreye olan etkilerinin değerlendirilmesine yönelik bir rapor, uzman görüşü ya da somut bilge veya belge bulunmadığı, ayrıca söz konusu projeye AB ÇED Direktifinin Ek-2 listesinin 1. maddesinin (a,b,c,d) bentlerinde yer verildiği anlaşıldığından, söz konusu değişiklikte hukuka uyarlık görülmemiştir." gerekçesiyle iptaline karar verilmiş, bu karar, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 04/02/2019 tarih ve E:2018/2679, K:2019/361 sayılı kararıyla onanmış olup, söz konusu yargı kararının gereği olarak aynı yöndeki düzenlemeye yalnızca başlığı değiştirilerek dava konusu Yönetmeliğin EK-2 listesinde yer verildiği anlaşılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
B- UYUŞMAZLIĞA KONU YÖNETMELİĞİN EK-1, EK-2 ve EK-3 LİSTELERİNDE YER VERİLMEYEN MADDELER YÖNÜNDEN İNCELENMESİ:
42- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-3 listesinin 3. bölümünün “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksikliği yönünden; Mülga Yönetmeliğin 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-3 listesinin "İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler" başlıklı III. Bölümü; "Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunların belirlenmesi, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi b) Sera gazı emisyon miktarının belirlenmesi ve emisyonların azaltılması için alınacak önlemler, c) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azaltılması için alınacak önlemler ç) İzleme Planı (inşaat dönemi)" şeklinde düzenlenmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-3 listesinin "Çevresel ve Sosyal Eylem Planı" başlıklı V. Bölümünde; V-1: Çevre İzleme Planı. V-2: Sürdürülebilirlik Planı (Sıfır Atık Planı, Trafik Yönetim Planı, Sera Gazı Azaltım Planı, Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı vb.) şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından mülga Yönetmeliğin Ek-3 listesinin 3. bölümünde; “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksik olduğu ileri sürülmüştür. Uyuşmazlıkta, mülga Yönetmelikte izleme planına inşaat dönemine ilişkin olarak Ek-3 listesinin 3. bölümünde yer verilmiş iken, dava konusu Yönetmelikte herhangi bir dönemle sınırlı olmaksızın Çevre İzleme Planı olarak Ek-3 listesinin V. bölümünde yer verildiği görülmüştür. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
43- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan "radyasyonlu nükleer yakıtların" ibaresi yönünden; Mülga Yönetmeliğin 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 3. maddesinin (ç) bendinde; "Radyasyonlu nükleer yakıtların nihai bertarafı işlemi," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 3. maddesinin (ç) bendi ise, kullanılmış yakıtların nihai bertarafı işlemi şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, mülga Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 3. maddesinin (ç) bendinden "radyasyonlu nükleer yakıtların" ibaresinin çıkarılmasının nesnel bir gerekçesinin bulunmadığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, Yönetmelik revizyonu sırasında Türkiye Atom Enerjisi Kurumu tarafından yapılan değişiklik önerisi nedeniyle söz konusu ibarenin çıkarıldığı, düzenlemede aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; ilgili kurumun önerisiyle söz konusu maddede terimsel bir değişiklik yapıldığı, dolayısıyla söz konusu projenin halihazırda ÇED Yönetmeliği kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
44- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkarılması" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin "Asbest çıkartılması ve asbest içeren ürünleri işleme veya dönüştürme tesisleri" başlıklı 5. maddesinde; "a) Asbest madeni işletmeleri ve zenginleştirme tesisleri, b) Son ürün olarak friksiyon (Sürtünme) maddesi üreten 50 ton/yıl ve üzeri kapasiteli tesisler, c) 200 ton/yıl ve üzeri asbest kullanan diğer tesisler, ç) 10.000 ton/yıl ve üzeri kapasiteli, son ürünü asbestli beton olan tesisler," düzenlenmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 5. maddesinde; asbest içeren ürünleri işleme veya dönüştürme tesisleri düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, mülga Yönetmelikte "asbestin çıkarılması" faaliyetinin ÇED süreci işletilmesi gereken projeler arasında bulunmakta iken, dava konusu Yönetmelikte yalnızca asbest işleme veya dönüştürme tesislerine yer verildiği, dolayısıyla "asbestin çıkarılması" projelerine ÇED Yönetmeliği listelerinde hiç yer verilmeyerek bu projelerin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında bırakılmasının hukuka aykırı olduğu belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, mevzuata göre "asbestin çıkarılması", "zenginleştirilmesi"nin kanunen yasak olduğu, bu nedenle "asbestin çıkarılması", "zenginleştirilmesi"ne dava konusu Yönetmelikte yer verilmediği savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; 25/01/2013 tarih ve 28539 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik"in "Kullanım yasağı" başlıklı 5. maddesi uyarınca "asbestin her türünün çıkarılması"nın yasak olduğu dikkate alındığında, "asbestin çıkarılması" projelerine ÇED Yönetmeliği listelerinde yer verilmediği anlaşılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
45- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 8. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresi ile Ek-2 listesinin 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 7. maddesinde; "Patlayıcı ve/veya parlayıcı maddelerin üretildiği tesisler," kuralına, Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı ve/veya parlayıcı madde depolama tesisleri," kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, "parlayıcı" ibaresine mülga Yönetmeliğin aksine yer verilmemesi nedeniyle anılan maddelerin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, Dairemizin E:2023/11527 sayılı dosyasında yer verilen savunma dilekçesinde; AB ÇED Direktifinde "kullanma amacı ateşlendiğinde fiziksel olarak aşırı basınç yaratan kimyasal maddeler olarak tanımlandığı, Yönetmelikte yer alan "parlayıcı" tanımının AB Direktifi ile uyumlu olmaması nedeniyle düzenleme yapıldığı, literatürde "parlayıcı madde" olarak üretimi yapılan herhangi bir kimyasal bulunmadığı, patlayıcı maddelerin infilakının zaten parlayıcı özelliğini de barındırdığı, uygulamada karşılığı bulunmayan ifadenin düzeltildiği savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; "parlayıcı" ibaresinin çıkarılması bu yönü olan projenin ÇED kapsamı dışında bırakıldığı anlamına gelmediği, örneğin ÇED Yönetmeliğini Ek-2 listesinin 2. maddesinin (a) bendinde yer alan; kimyasalların üretimi ve/veya ara ürünlerinin işlenmesi için projelendirilen tesisler (Proses kaynaklı atığı ve /veya yan ürünü olmayan sadece karışım yapan tesisler bu kapsamın dışındadır) ile ilgili projeler kapsamında değerlendirilebileceği gibi, konusuna göre içinde parlayıcı yönü olan projelerin yer aldığı diğer maddeler kapsamında da değerlendirilebileceği dikkate alındığında, yapılan düzenlemenin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır. 46- Mülga Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 8. maddesinde yer alan (ç) ve (d) bentlerine, dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 9. maddesinde yer verilmemesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin "Yollar ve havaalanları" başlıklı 8. maddesinde; "a) 100 km ve üzeri demiryolu hatları, b) Pist uzunluğu 2.100 m ve üzeri olan havaalanları, c) Otoyollar ve devlet karayolları, ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması," kuralına yer verilmiş iken, Ek-2 listesinin "Altyapı tesisleri" başlıklı 31. maddesinde; "(...) i) 20 km ve üzeri çevre yolları, j) İl yolları, (Mahalle ve Köy yolları hariç), k) Ek-1 listesi ve ek-2 listesinde yer alan karayolu projelerinin, 20 km ve üzerinde sürekli uzunlukta güzergahının değiştirilmesi, l) İki veya daha az trafik şeridi bulunan mevcut il yollarının dört veya daha fazla şeritli olacak şekilde en az 20 km sürekli uzunlukta genişletilmesi," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Yollar ve havaalanları" başlıklı 9. maddesinde; "a) Demiryolu hatlarının inşası (bağlantı, iltisak hatları hariç),b) Havaalanları/havalimanlarının inşası, c) Otoyollar ve devlet karayolları," kuralı yer almış iken, Ek-2 listesinin "Altyapı tesisleri" başlıklı 28. maddesinde; "(...) d) İl yolları ve çevre yolları (Mahalle ve Köy yolları hariç)," kuralı yer almıştır. Davacılar tarafından, şehirlerarası karayollarına ilişkin yapım ve yenileme projelerine dava konusu maddede mülga Yönetmeliğin aksine yer verilmediği gibi, Yönetmeliğin Ek-2 listesinde de yer verilmediği belirtilerek, bu yönüyle anılan maddenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, dört ve üzeri şeritli karayolu ile otoyol ve devlet karayollarının karakteristikleri aynı olması nedeni ile bu maddenin işletilemediği gerekçesiyle dava konusu maddeden çıkarıldığı belirtilerek, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta, mülga Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 8. maddesinde yer alan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması," projelerinin, dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 9. maddesinde yer alan "Otoyollar ve devlet karayolları" projeleri kapsamında değerlendirilebileceği, dolayısıyla maddede ayrıca anılan projelere yer verilmemesinin, dava konusu maddenin eksik düzenlendiği anlamına gelmeyeceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
47- Mülga Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 27. maddesinin (b) bendine, dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer verilmemesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin "Madencilik projeleri" başlıklı 27. maddesinin (b) bendinde; "150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" kuralına yer verilmiş iken, dava konusu Yönetmelikte "kömür çıkarma" projesine dair ayrıca bir düzenleme yapılmadığı anlaşılmaktadır. Davacılar tarafından, Paris Antlaşması gibi uluslararası metinlere rağmen kömür çıkarma hedeflerini nötrlemek yerine, kömür çıkarma faaliyetlerinin ÇED kapsamı dışına çıkarılmasının davalı idarenin "yeşil kalkınma hedefleri" ile çeliştiği belirtilerek, bu yönüyle maddenin iptali istenilmiştir. Uyuşmazlıkta; kömür, 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 2. maddesinde IV. grup madenler arasında sayılmakta olup, mülga Yönetmelikte olduğu gibi dava konusu maddede kömür projelerine ayrıca yer verilmese dahi, kömür çıkarma projelerinin Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesinde (a) bendinde yer alan 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dâhil) planlanan açık işletmeler ile Ek-2 listesinin 45. maddesinin (a) bendinde yer alan madenlerin çıkarılması (Ek-1 listesinde yer almayanlar) projeleri kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olduğu, dolayısıyla "kömür çıkarma" projelerinin ÇED Yönetmeliği kapsamından çıkarılmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
48- Mülga Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (c) ve (ç) bentlerine dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 45. maddesinde yer verilmemesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 49. maddesinde; "(...) c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının çıkartılması ve depolanması, ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların çıkartıldığı, depolandığı veya işlendiği tesisler, (Atölye tipi dolum tesisleri hariç) şeklinde düzenlenmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin 45. maddesinde ise; "(...) c) Karbondioksit, metan gazı ve diğer gazların çıkartılması, ç) Petrol, doğalgaz ve kayagazının aranması ve/veya çıkarılması (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç) (Ek-1'de yer almayanlar)," şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından; söz konusu maddeler kıyaslandığında, "depolama faaliyetlerinin" dava konusu maddede yer verilmeyerek Yönetmeliğin kapsamından çıkarıldığı, bu yönüyle anılan maddenin iptali istenilmiştir. Uyuşmazlıkta; davacıların iddiasının aksine, depolama faaliyetlerinin ÇED Yönetmeliği kapsamından çıkarılmadığı, yalnızca anılan gazların depolama faaliyetine ayrıca maddede yer verilmediği anlaşılmış olup, söz konusu gazların depolama faaliyetinin dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 29. maddesinde yer alan; toplam kapasitesi 50.000 m³ ve üzeri olan petrol, doğalgaz, petrokimya ve kimyasal maddelerin depolandığı tesisler ile Ek-2 listesinin 3. maddesinde yer alan; depolama kapasitesi 500-50.000 m3 arası olan doğalgaz, petrokimya, petrol ve kimyasal maddelerin depolandığı tesisler, (Perakende satış istasyonları bu kapsamın dışındadır) şeklindeki düzenlemeler kapsamında değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
C- UYUŞMAZLIĞA KONU YÖNETMELİĞİN EK-2 LİSTESİNDE YER ALDIĞI HALDE, EK-1 LİSTESİNDE YER VERİLMEYEN MADDELER YÖNÜNDEN İNCELENMESİ:
49- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 30. ve 36. maddeleri yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 33. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Toplu konut projeleri (200 konut ve üzeri)" kuralına, 39. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Alışveriş merkezleri (10.000 m2 ve üzeri kapalı inşaat alanı)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 30. maddesinde ise; konut projeleri (300 konut ve üzeri) şeklinde, 36. maddesinde ise; alışveriş merkezleri (10.000 m2 ve üzeri kapalı inşaat alanı) şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu projeye Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinin hukuka aykırı olduğu, daha önceki yargı kararlarında 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 ve Ek-2 listelerinde yer alan projelerin, mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinden nesnel ve teknik bir gerekçeye dayanılmaksızın çıkarıldığı belirtilerek, anılan projelerin EK-1 listesinde yer verilmemesi yönünden iptal edilmesi gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, projelerin sanayi tesisi, maden ocağı projelerinde olduğu gibi çok fazla çevresel etkilerinin olmayacağı, toz, gürültü, evsel katı atık gibi etkilerin alınacak tedbirlerle bertarafının ve yönetiminin daha kolay olduğu, dolayısıyla Ek-1 listesinde yer verilmek suretiyle daha kapsamlı bir değerlendirmeye gerek bulunmadığı savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; söz konusu projelerle ilgili benzer yönden iddia ile açılan davada, Danıştay Altıncı Dairesinin 25/12/2019 tarih ve E:2019/20427, K:2019/15143 sayılı kararı ile; "(...) Türkiye'nin AB'ye katılım müzakereleri çerçevesinde, ülkemizin AB’nin yatay ve çerçeve çevre mevzuatını uyumlaştırmaya yönelik mevzuatını benimsemesi bir gereklilik olup, 03/10/2013 günlü, 28784 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin Ek-1 listesinde bulunan (...) toplu konut projeleri (2.000 konut ve üzeri) (...) alışveriş merkezleri (50.000 m2 ve üzeri kapalı inşaat alanı) proje ve faaliyetlerine" dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesine, (...) ilişkin düzenlemenin AB müktesebatına uyum sağlanması amacıyla tesis edildiği açık olduğundan, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır." gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş olup, söz konusu yargı kararının gereği olarak aynı yöndeki düzenlemeye yalnızca dava konusu Yönetmeliğin EK-2 listesinde yer verildiği anlaşılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
50- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 43. maddesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 12. maddesinde; "10 milyon m3/yıl ve üzeri yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralı, Ek-2 listesinin 47. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) 300.000m3/yıl ve üzerinde, yeraltından su çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 43. maddesinde ise; yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, yapılan değişiklikle eşik değerlerin düşürülmesinin daha çok faaliyetin ÇED Yönetmeliğine tabi olduğu kanısını uyandırsa da, söz konusu projeye Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinin hukuka aykırı olduğu belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, ÇED Yönetmeliğinin yürürlüğe girdiği 1993 yılından günümüze kadar yapılan ÇED başvurularının kapsamı ve sayıları göz önüne alındığında, eşik değer bakımından muhtemel çevresel etkilerin değişmeyeceğinin öngörüldüğü, dolayısıyla dava konusu proje için eşik değerin kaldırılarak, projenin yalnızca Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verildiği savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; uygulamadaki ÇED başvurularının kapsamı ve sayıları göz önüne alınarak, söz konusu projelere yalnızca Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verilmesinin idarenin takdir hakkı kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.
51- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 44. maddesinin (a) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 13. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan, akarsu havzaları arasında 10 milyon m3/yıl ve üzeri su aktarma projeleri" kuralı ile Ek-2 listesinin "Akarsu yatakları ile ilgili projeler" başlıklı 48. maddesinin (a) bendinde; "Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin "Akarsu yatakları ile ilgili projeler" başlıklı 44. maddesinin (a) bendinde; akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan) şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, havzalar arası su aktarma projelerinin önemli nitelikte projeler olduğu, ayrıntılı ÇED raporunun hazırlanmasının gerekli olduğu, örneğin mavi tünel olarak adlandırılan Toroslardan tünel açılarak suyun Konya ve diğer illerin ovalarına akıtılması işlemi kısmen tamamlanmış olmasına rağmen kanal çökmeleri ve tünel içinde göçmeler yaşandığı, dolayısıyla ÇED raporu hazırlanmış olsaydı yaşanılan sorunların baştan öngörülmesinin mümkün olabileceği belirtilerek, düzenlemenin bu yönüyle iptali gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, ÇED Yönetmeliğinin yürürlüğe girdiği 1993 tarihinden bu yana söz konusu projelerle ilgili Yönetmeliğin Ek-1 listesi kapsamında Bakanlığa herhangi bir başvuru yapılmadığı gerekçesiyle bu projelere yalnızca Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verildiği savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; davalı idare tarafından, akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri ile ilgili olarak ÇED Yönetmeliğinin ilk kez yürürlüğe girdiği 1993 yılından günümüze kadar Ek-1 kapsamında herhangi bir başvuru yapılmadığı için projelerin tamamının Ek-2 kapsamına alındığı belirtilmişse de, mülga Yönetmelikte yer verilen düzenlemenin AB ÇED Direktifi ile uyumlu olduğu, akarsu havzalarından herhangi bir eşik değer öngörülmeksizin su aktarma projelerinin Ek-2 kapsamına alınmasına yönelik olarak nesnel, somut ve teknik gerekçeler ortaya konulmadığı anlaşıldığından, yalnızca başvuru bulunmaması nedeniyle projelerin Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 44. maddesinin (a) bendinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
52- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendi yönünden; Mülga Yönetmeliğin 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 27. maddesinin (ç) bendinde; "400.000 ton/yıl ve üzeri kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler." kuralı, Ek-2 listesinin 49. maddesinin (d) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte ise söz konusu proje sadece Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler," olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, bu projelerin mülga Yönetmelikte hem EK-1 listesinde, hem de Ek-2 listesinde yer aldığı halde, dava konusu Yönetmelikte somut bir gerekçe gösterilmeksizin sadece Ek-2 listesinde düzenlendiği, dolayısıyla bu projelerin mülga Yönetmelikte olduğu gibi Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer alan madencilik projeleri arasında düzenlenmesi gerektiği, dolayısıyla Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesinin bu bakımdan eksik düzenlendiği iddiasıyla iptali istenilmektedir. Davalı idare tarafından, madencilik projelerinin neredeyse tamamında ocak faaliyetleri ile kırma, eleme, yıkama vb. tesisleri dahil olmak üzere entegre başvuru yapıldığı, münferit olarak sonradan sadece kırma, eleme, yıkama vb. tesis projesi ile ilgili başvuru yapıldığı, bu projelerin de çevresel etkilerinin toz ve gürültü olduğu, Bakanlığın Genelgesi gereği bu tür projelerin kapalı ortam içerisinde yapılması istenildiğinden, Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmediği, zaten proje bazlı olarak daha detaylı çevresel etkilere neden olacağının tespiti halinde "ÇED Gereklidir" kararı verilebileceği savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; 2008 yılında ve sonraki yıllarda (2013 ve 2014) yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliklerinde, anılan projelere, Yönetmeliğin hem Ek-1 listesinde hem de Ek-2 listesinde yer verildiği halde, uyuşmazlık konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinin, teknik ve hukuki nedenlerinin davalı idarece ortaya konulamadığı görüldüğünden, söz konusu değişikliği zorunlu kılan nedenlerin bilimsel olarak açıklığa kavuşturulmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projesine, Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer verilmemesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU : Açıklanan nedenlerle; 1- 22/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin (Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislere yönelik projeler bakımından) eksik düzenleme nedeniyle Ek-1 listesinin 25. maddesi ile Ek-2 listesinin; 1. maddesi ile 45. maddesinin (b) bendi yönünden ise oybirliğiyle İPTALİNE, 2- 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi yönünden üye ...'in karşı oyu; (ı) bendi, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi, Ek-2 listesinin 42. maddesinde yer alan "rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç" ibaresi yönünden üye ...'in karşı oyu; (ff) alt bendi ile 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi, Ek-2 listesinin 39. maddesi yönünden üye ... ile üye ...'in karşı oyları; Ek-2 listesinin 44. maddesinin (a) bendinde yer alan "Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan) yönünden üye ... ile üye ...'ın karşı oyları ve oyçokluğuyla İPTALİNE, 3- Dava konusu 22/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (a) bendinde yer alan “veya” ibaresi, (b) bendinde yer alan (ilk) "veya” ibaresi (... projeden etkilenecek "veya" etkilenmesi muhtemel ...), (bb) alt bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi, (ee) ve (ıı) alt bentleri, 10. maddesinin 2. fıkrası, 14. maddesinin; 4. ve 6. fıkraları, 17. maddesinin 1. ve 3. fıkraları ile eksik düzenleme nedeniyle tamamı, 18. maddesinin; 1. ve 4. fıkraları, 19. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi, 20., 23. ve 24. maddeleri, 28. maddesi, geçici 1. maddesi, Ek-1 Listesinin; 1. maddesinin (b) bendinde yer alan "500 ton/gün üzeri" ibaresi, 2. maddesinin (a) bendinde yer alan "300 MWt ve daha fazla" ibaresi, 13. maddesi, 15. maddesi, 25. maddesinin (a) bendi, Ek-2 listesinin; 6. maddesinin (b) bendinde yer alan "Kapasitesi 2 ton/gün ve daha büyük olan" ibaresi, 18. maddesinin (c) bendinde yer alan "Üretim kapasitesi 5 ton/saat ve üzerinde olan," ibaresi, 30. maddesi, 38. maddesi, 42. maddesinde yer alan; "Göl hacmi 1 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler" kısmı, 44. maddesinin (b) bendi, 45. maddesinin (d) bendinde yer alan; "Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, (...) vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" kısmı, 51. maddesi, 53. maddesi, “İzleme planı (inşaat dönemi)” ibaresinin eksikliği nedeniyle Ek-3 listesinin 3. bölümü ile Ek-1 listesinin; 3. maddesinin (ç) bendinden çıkarılan “radyasyonlu nükleer yakıtların” ibaresine, 5. maddesinden çıkarılan "Asbestin çıkartılması" ibaresine, 8. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine (Dava dilekçesinde sehven Ek-1 listesinin 7. maddesi olarak belirtilmiştir.), 9. maddesinden çıkarılan; "ç) Şehirlerarası dört ve üzeri şeritli karayollarının yapımı, d) İki ya da daha az trafik şeridi bulunan mevcut şehirlerarası karayollarının dört ya da daha fazla trafik şeritli olacak şekilde yenilenmesi ya da genişletilmesi, yeniden yapılan ya da genişletilen bölümün sürekli uzunluğunun 10 km ya da daha uzun olacak şekilde uzatılması" projelerine, 25. maddesinden (mülga Yönetmeliğin 27. maddesi) çıkarılan "b) 150 hektarı aşan (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) çalışma alanında açık işletme yöntemi ile kömür çıkarma" projesine, Ek-2 listesinin; 7. maddesinden çıkarılan "parlayıcı" ibaresine, 45. maddesinden çıkarılan "c) 1.000.000 m3/yıl ve üzerinde metan gazının depolanması ile ç) Karbondioksit, kaya gazı ve diğer gazların depolandığı tesisler" projelerine 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmeliğin EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer verilmemesi ile Ek-2 listesinin; (30. maddesinde yer alan eşik değerin artırılması yanında) 30. maddesinde yer alan "Konut projeleri", 36. maddesinde yer alan "Alışveriş merkezleri" projelerine Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yönünden oybirliğiyle DAVANIN REDDİNE; 4- 22/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının; (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresi, (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresi, (ş) bendi, 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresi, 11. maddesinin 1. fıkrası, 12. maddesinin 3. fıkrası, Ek-1 listesinin 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi ile Ek-2 listesinin; 28. maddesinin (h) bendinin “Denize cepheli” ibaresi, 45. maddesinin (d) bendinin "(Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" ilişkin kısmında yer alan "karot, kırıntı ve numune alma" ibaresi, 55. maddesi ile Ek-2 listesinin 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri"ne Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yönünden üye ...'ın karşı oyu; 12. maddesinin 2. fıkrası ile 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendi yönünden üye ...'ın karşı oyu; Ek-2 listesinin; 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresi yönünden üye ... ile üye ...'ın karşı oyları ve oyçokluğuyla DAVANIN REDDİNE, 5- Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ...-TL yargılama giderinin; haklılık durumu dikkate alınarak takdir edilen...-TL'sinin davalı idare tarafından davacılara verilmesine,...-TL'sinin ise davacılar üzerinde bırakılmasına, 6- Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca duruşmalı işler için belirlenen...-TL vekâlet ücretinin davalı idareden alınarak davacılara, ...-TL vekâlet ücretinin ise davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine, 7- Varsa posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra taraflara iadesine, 8- Bu kararın tebliğ tarihini izleyen otuz (30) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, 06/11/2025 tarihinde karar verildi.
KARŞI OY (X) :
1- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresi yönünden; 03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin" 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan; "Bakanlıkça yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlamak ve sunmak, ÇED Olumlu Kararı alan projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme ve kontrolü raporlama çalışmalarını yapabilmek için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşları ifade eder." düzenlemesinin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2013/10649 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 18/11/2015 tarih ve E:2013/10649, K:2015/8926 sayılı kararı ile; "...Yeterlik Tebliği ek-4'de yer alan formdan; söz konusu kuruluşlarca yapılan izleme ve kontrolün denetim niteliği taşıdığı, bu nedenle, idarenin kanuniliği ilkesi gereği, idare adına denetim yaparak rapor hazırlayan söz konusu kuruluşların da yasal dayanağı bulunmaksızın 3. kişilerin denetimine yönelik yetki kullanmalarına olanak bulunmadığı, öte yandan; izleme ve kontrol raporlama çalışması yapan kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED Raporu hazırlama yetkisi verilen bu kuruluşlar olduğu hususu dikkate alınınca, projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme, kontrol ve raporlama çalışmalarını yapmalarının kendi kendini denetleme anlamına geleceğini, bunun dolaylı denetimsizlik ortamı oluşturacağını, denetim mekanizmasının ÇED Raporunu hazırlayan kurum/kuruluştan bağımsız kuruluşlarca yapılması gerektiği, aksi halde kamu eliyle denetimin zayıflatılmasının söz konusu olacağından, dava konusu düzenlemede hukuki isabet görülmediği..." gerekçeleriyle söz konusu düzenlemenin iptaline karar verilmiştir. Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğin ilk hali ile, söz konusu kuruluşlarca yapılacak olan faaliyet, "izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmak" şeklinde değiştirilmiş; Danıştay Ondördüncü Dairesinin 05/04/2017 tarih ve E:2015/577, K:2017/2109 sayılı kararıyla; "...Söz konusu kuruluşlarca yapılacak olan faaliyetin "izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmak" şeklinde değiştirilmesinin, izleme ve kontrolün denetim niteliğini ortadan kaldırmadığı, yasal dayanak bulunmaksızın, idare adına denetim yaparak rapor hazırlama niteliğinin devam ettiği, izleme ve kontrol raporlama çalışması yapan kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED Raporu hazırlama yetkisi verilen bu kuruluşlar olduğu hususu dikkate alınınca, projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme, kontrol ve raporlama çalışmalarına yardımcı olacak raporlamaları yapmalarının kendi kendini denetleme anlamına geleceğini, bunun dolaylı denetimsizlik ortamı oluşturacağını, denetim mekanizmasının ÇED Raporunu hazırlayan kurum/kuruluştan bağımsız kuruluşlarca yapılması gerektiği, aksi halde kamu eliyle denetimin zayıflatılmasının söz konusu olacağı" gerekçesiyle anılan düzenlemenin iptaline karar verilmiştir. Mülga 08/07/2019 tarih ve 30825 sayılı (Mükerrer) Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik"in 1. maddesi ile 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi; “Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, Proje Tanıtım Dosyası, Proje İlerleme Raporu hazırlamak ve sunmak için gerekli şartları taşıyan kurum/kuruluşlarını ifade eder.” şeklinde yeniden düzenlenmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ç) bendinde de mülga ÇED Yönetmeliğinde yapılan değişiklikle aynı yönde düzenleme yapıldığı anlaşılmış olup, yapılan bu düzenleme değerlendirildiğinde, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların “ÇED Olumlu” kararı alan projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme ve kontrol çalışmalarına yardımcı olacak raporları hazırlama yetkisi kaldırılmış ancak bu kuruluşlara proje ilerleme raporu hazırlamak ve sunmak yetkisi verilmiştir. Yargı kararlarında, izleme ve kontrol raporlama çalışması yapan kuruluşların, söz konusu projeye ilişkin daha önceden ÇED raporu hazırlama yetkisi verilen kuruluşlar olduğu, projelerin inşaat dönemine ilişkin izleme, kontrol ve raporlama çalışmalarını yapmalarının kendi kendini denetleme anlamına geleceği yönündeki gerekçe dikkate alınarak, proje ilerleme raporunun, ÇED raporunun hazırlanmasında görev almayan kurum/kuruluşlara hazırlatılmasına yönelik dava konusu Yönetmeliğin 18. maddesinin 4. fıkrası hukuka uygun olmakla birlikte, proje ilerleme raporunun yukarıda yer verilen tanımı dikkate alındığında, Bakanlıkça (ÇED raporunda görev almamış olsa dahi) yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanacak proje ilerleme raporunun, Bakanlıkça yapılması gereken denetimin asli bir unsuru niteliğinde olduğu, dava konusu düzenleme ile yasal dayanak bulunmaksızın, söz konusu kuruluşlarca idare adına denetim yapılması ve rapor hazırlanmasının öngörüldüğü anlaşılmaktadır. Bu durumda, yukarıda yer verilen yargı kararlarındaki gerekçelere aykırı olarak düzenlenen dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ç) bendinde yer alan "proje ilerleme raporu" ibaresinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
2- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresi ile 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Entegre projeler" başlıklı 25. maddesinde; "(1) (Değişik:RG-26/5/2017-30077) Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde, Bakanlıkça entegre proje için tek bir ÇED Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası hazırlanması istenir." kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) p) Entegre Proje: Bu Yönetmeliğe tabi olan, faaliyet konuları veya işlevleri açısından birbirine bağlı ve tamamlayıcı nitelikteki birden fazla faaliyeti kapsayan projeleri, (...) ifade eder." olarak ilk defa tanımlanmış, "Entegre projeler" başlıklı 25. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde, Bakanlıkça entegre proje için tek bir ÇED başvuru dosyası/proje tanıtım dosyası hazırlanması istenir." kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, entegre projenin tanımında yer alan "bu Yönetmeliğe tabi" ibaresi ile; entegre proje kapsamında olan ancak Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almayan ünitelerin değerlendirme dışı tutulduğu, etkileri itibarıyla entegre olduğu projeden ayrı değerlendirilerek ÇED kapsam dışı kararına konu olabileceği, bu durumda da entegre proje için tek ÇED başvurusunda bulunulmasına ilişkin kuralın ihlal edildiği, çevresel etkilerin bütüncül değerlendirilmesini engellediği, ayrıca hukuki belirsizliğe yol açtığı belirtilerek, "bu Yönetmeliğe tabi" ibaresinin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, entegre projenin, entegre proje ile ilgili maddeden yola çıkılarak tanımlandığı, ayrıca mülga Yönetmeliğe göre entegre projeye ilişkin maddede herhangi bir değişiklik yapılmadığı, ÇED Yönetmeliğine tabi projenin yapılmasının planlanması sırasında EK-1 ve Ek-2 listelerinde yer almasa dahi entegre proje kapsamında olan bütün ünitelerin değerlendirmeye alındığı, tüm ünitelerin çevresel etkilerinin birlikte değerlendirildiği, bu düzenlemeye göre, entegre olan projelerden birinin Yönetmeliğin EK-1 listesine ve diğerinin de Ek-2 listesine dahil proje olması durumunda projeyle ilgili ÇED raporunun, entegre olan projelerden birinin Yönetmeliğin EK-2 listesine dahil, diğer projenin ise kapsam dışında olması durumunda entegre projeyle ilgili proje tanıtım dosyasının hazırlanmasının istenebilmesinin mümkün olduğu, dolayısıyla entegre bir projenin planlanması durumunda ÇED kapsamı dışında bırakılan bir uygulamanın bulunmadığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; entegre projenin tanımında yer alan "bu Yönetmeliğe tabi" ibaresi ile; entegre proje kapsamında olan ancak Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almayan ünitelerin değerlendirme dışı tutulduğu, etkileri itibarıyla entegre olduğu projeden ayrı değerlendirilerek ÇED kapsam dışı kararına konu olabileceği, bu durumda da entegre proje için tek ÇED başvurusunda bulunulmasına ilişkin kuralın ihlal edildiği, çevresel etkilerin bütüncül değerlendirilmesini engellediği, ayrıca hukuki belirsizliğe yol açtığı sonucuna varılmıştır.
Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (p) bendindeki “Bu Yönetmeliğe tabi olan” ibaresi ile 25. maddesinde yer alan "Bu yönetmeliğe tabi" ibaresinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
3- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) n) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden yabancılar ile ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise; ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancılar olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, dava konusu düzenleme ile yalnız gerçek kişilere yer verildiği, "ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları"nın tanımdan çıkarıldığı, bu haliyle oda, dernek, vakıf, birlik gibi tüzel kişilerin ÇED sürecindeki toplantılara katılımının engellendiği, oysaki halkın TMMOB ve odalardan, ekolojik örgütlerden teknik destek aldığı, TMMOB ve odaların ÇED sürecinin bir parçası olduğu ancak bu düzenleme ile ÇED sürecinin dışında tutulduğu, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 3. maddesinin (e) bendi uyarınca katılım hakkının esas olduğu, aynı zamanda Anayasa'nın 56. maddesine göre katılımın herkes için hem hak hem ödev olduğu, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin Anayasaya aykırı olduğu, eksik düzenleme nedeniyle söz konusu bendin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, Türk Dil Kurumu sözlüğünde halkın, gerçek kişiler için kullanılan bir terim olduğu, odaların, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesi ile tüzel kişilerin ÇED süreçlerinden çıkartılması veya halkın görüşlerinin belirtilmesi aşamasında görüş vermelerinin engellendiği anlamına gelmediği, tüzel kişilerin yazılı görüş iletmelerini veya toplantılarda görüş ifade etmelerini engelleyici bir düzenlemenin olmadığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 3. maddesinin (e) bendi uyarınca katılım hakkının esas olduğu, aynı zamanda Anayasa'nın 56. maddesine göre katılımın herkes için hem hak hem ödev olduğu, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin Anayasaya aykırı olduğu, tanımdan tüzel kişilerin çıkarılmasının hukuki bir sebebi bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
4- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 11. maddesinin 1. fıkrası yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Çevresel etki değerlendirmesi raporunun bakanlığa sunulması" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED Raporu Bakanlığa sunulur. ÇED Raporunun Özel Formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından beş (5) iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED Raporunun Özel Formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde, bu hususların yerine getirilmesi için ÇED Raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun üç (3) ay içinde Bakanlığa sunulmaması veya yapılan düzeltmenin yeterli görülmediği durumda ÇED süreci sonlandırılır." kuralına, 2017 tarihinde yapılan değişiklikte de; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED Raporu Bakanlığa sunulur. ÇED Raporunun Özel Formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından beş (5) iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED Raporunun Özel Formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde, bu hususların yerine getirilmesi için ÇED Raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun iade tarihinden itibaren bir (1) ay içinde Bakanlığa sunulmaması veya yapılan düzeltmenin yeterli görülmediği durumda ÇED süreci sonlandırılır." kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrasında ise; "(1) Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından hazırlanan ÇED raporu Bakanlığa sunulur. ÇED raporunun özel formatına uygunluğu ve belirlenen çalışma grubunda yer alması gereken meslek uzmanlarınca hazırlanıp hazırlanmadığı hakkındaki inceleme Bakanlık tarafından 7 iş günü içinde sonuçlandırılır. ÇED raporunun özel formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde ÇED raporu iade edilir. İade edilen ÇED raporunun eksiklikleri tamamlanarak 30 takvim günü içerisinde Bakanlığa sunulması gerekmektedir. Süresi içerisinde sunulmaması halinde ÇED süreci sonlandırılır. ÇED raporunun tamamlanması için verilen 30 takvim günlük süre yetkili müşavir firmaların kullanacağı toplam süreyi ifade eder." kuralı yer almıştır. Davacılar tarafından, belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde ÇED raporunun iade edilmesi durumunda çalışma grubunda yer alması gereken kişinin, ÇED raporunu hazırlaması için 30 günlük sürenin yetersiz olduğu, gerçekçi olmadığı, ehil olmayan kişilerce zaten hazırlanan raporun ehil kişiler tarafından imzalanması sonucunu doğuracağı, bu düzenlemenin ÇED ile hedeflenen amacın karşılanmasının mümkün olmadığı belirtilerek iptali istenilmiştir.
Davalı idare tarafından, 30 günlük sürenin ÇED raporunun tamamı için değil, ilgili uzmanca yine ilgili bölümün revize edilmesi için verilen bir süre olduğu belirtilerek hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; ÇED raporunun özel formatına uygun olmadığı ve/veya belirlenen çalışma grubunca hazırlanmadığının anlaşılması halinde ÇED raporunun iade edilmesi durumunda daha detaylı konu başlıklarından oluşan ÇED raporu özel formatına göre ÇED raporundaki eksikliklerin tamamlanması veya çalışma grubunda yer alması gereken kişinin, ÇED raporunu hazırlaması için 30 günlük sürenin yetersiz olduğu, gerçekçi olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrasının iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
5- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 12. maddesinin 3. fıkrası yönünden; Dava konusu Yönetmeliğin "Komisyonun çalışma usulü ve çevresel etki değerlendirmesi raporunun incelenmesi" başlıklı 12. maddesinin 3. fıkrasında; "Proje sahibi ile Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar, komisyon üyelerini bilgilendirmek için toplantıda hazır bulunurlar. Gerekli hallerde komisyon toplantıları elektronik ortamda video konferans ve benzeri yöntemle de yapılabilir. Toplantının düzenlenme şekli komisyon üyelerine gönderilen davet yazısında belirtilir." kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, inceleme değerlendirme toplantılarına vatandaşların, meslek odalarının, sivil toplum örgütlerinin, yerel yönetimlerinin katılmaları, itirazlarını sunabilmeleri hususunun Yönetmelikte düzenlenmediği, toplantının elektronik ortamda yapılması durumunda ilgililerin toplantıya nasıl katılacağının belirsiz olduğu gibi, gerekli görülen hallerde ifadesinin ise doğal afet gibi bir duruma bağlanması gerektiği, gerekli görülen haller konusunda idareye geniş takdir yetkisinin verildiği, bu haliyle inceleme değerlendirme toplantılarıyla ilgili süreçlerin ilgililerden kaçırıldığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, "gerekli görülen" haller ibaresinin mücbir sebep gibi haller nedeniyle öngörüldüğü, ayrıca gelişen teknolojiye bağlı olarak dijital ortamda da yapılmasının alternatif olarak eklendiği, ilgilenlerden kaçırılan toplantıların yapılmasının mümkün olmadığı, toplantılar ne şekilde düzenlenirse düzenlensin toplantının yeri saati, katılım ile ilgili detayların internet sitesinde yayımlandığı, toplantılara ilişkin duyurulara erişimin sağlandığı belirtilerek düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; "gerekli görülen haller" konusunda idareye geniş takdir yetkisinin verildiği, "gerekli görülen haller" ifadesinin herhangi bir duruma bağlanmamasının keyfiliğe yol açacağı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin 12. maddesinin 3. fıkrasının iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum. 6- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi ile Ek-2 listesinin 28. maddesinin (h) bendinin “Denize cepheli” ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin "Su yolları, limanlar ve tersaneler" başlıklı 9. maddesinin (ç) bendinde; "24 m ve üzerinde yat veya teknelerin imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini yapan tesisler," kuralı ile Ek-2 listesinin "Altyapı tesisleri" başlıklı 31. maddesinin (o) bendinde; "10-24 m arasında yat veya teknelerin imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini yapan tesisler," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin "Su yolları, limanlar ve tersaneler;" başlıklı 10. maddesinin (ç) bendinde; Denize cepheli 24 metre üzeri yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler kuralı ile Ek-2 listesinin "Altyapı tesisleri;" başlıklı 28. maddesinin (h) bendinde; "Denize cepheli 5 m üzerinde ve 24 m altında (alt ve üst sınır dâhil) yat/tekne tadilat, imalat, bakım ve onarım hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler kuralı düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, denize cepheli olma kriteri getirildiği, denize cepheli olmayan tesisler ÇED kapsamı dışında bırakıldığı, denize cepheli olmasının bilimsel bir kriter olmadığı belirtilerek iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, alt sınırın 10 m'den 5 m.'ye düşürüldüğü, dolayısıyla kısıtın artırıldığı, yat üretiminin karada kapalı hangarlar içerisinde gerçekleştirildiği, bu tesislerin her türlü atığı ve çevresel etkisinin nispeten kontrol altına alınabildiği, ÇED'in kirletici vasfı yüksek tesisler olduğu dikkate alındığında, kapalı hangar içerisinde gerçekleşen bir faaliyet için EK-2 sürecinin uygulanmasının duruma göre "ÇED Gereklidir" kararının verilmesi sonrasında Ek-1 sürecinin uygulanmasının yeterli görüldüğü, karada üretim yapan tesislerin ÇED Yönetmeliği kapsam dışında bırakılmadığı belirtilerek düzenlemenin hukuka aykırı olmadığı sonucuna varılmıştır. Uyuşmazlıkta; dava konusu düzenleme ile "denize cepheli" olma kriteri öngörülmüş ise de, asıl kriterin projenin büyüklüğü olması gerektiği, nitekim projenin çevresel etkilerinin denize cepheli olup olmamasına göre değil, projenin büyülüğüne göre değişeceği dikkate alındığında, "denize cepheli" olma kriterinin bilimsel olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 10. maddesinin (ç) bendinde yer alan “Denize cepheli” ibaresi ile Ek-2 listesinin 28. maddesinin (h) bendinin “Denize cepheli” ibaresinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
7- Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendinin "(Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" ilişkin kısmında yer alan "karot, kırıntı ve numune alma" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 55. maddesinde; "Maden, petrol ve jeotermal kaynak arama projeleri, (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin "Madencilik projeleri" başlıklı 45. maddesinin (d) bendi ise; "Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, karot, kırıntı ve numune alma vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)" şeklinde düzenlenmiştir. Diğer taraftan, 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Bazı Vergi Kanunları ile Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 47. maddesiyle 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun 17. maddesinin son fıkrasında; “Jeolojik haritalama, jeofizik etüd, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz.” hükmüne yer verilmiştir. Davacılar tarafından, arama faaliyetleriyle ilgili bazı yöntemlerin ÇED kapsamı dışında tutulduğu, oysaki bu düzenlemenin Anayasa Mahkemesinin "arama faaliyetlerine" yönelik kararına aykırı olduğu, bu karara göre arama faaliyetlerinin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında tutulamayacağı, dava konusu maddeye benzer bir düzenlemenin Maden Kanununun 17. maddesinde de yapıldığı ve davalı idarece muaf tutulan bazı yöntemler bakımından Maden Kanununun 17. maddesinin, iptali istenilen düzenlemenin dayanağı olarak kabul edildiği, ancak kanun maddesinin dayanak olarak kabul edilmesi halinde, dava konusu düzenlemede, Maden Kanununda yer almayan arama yöntemlerinin de muaf tutulduğu, bu haliyle söz konusu düzenlemenin dayanak kabul edilen kanun maddesine de uygun düzenlenmediği iddialarıyla anılan kuralın iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, (Dairemizin E:2022/7428 sayılı dosyasına sunulan savunma dilekçesinde) söz konusu yöntemlerin muaf tutulmasının sebebinin, 3213 sayılı Maden Kanununda yapılan değişiklik olduğu, bu değişiklikle söz konusu yöntemlerle yapılan maden arama faaliyetleri için ÇED kararının aranmayacağının öngörüldüğü, dava konusu düzenlemenin de buna uygun olduğu savunulmaktadır. Uyuşmazlıkta; uygulamada 4000 m derinlikten daha fazlasına kadar gidilebilen sondajlar olduğu dikkate alındığında, sondaj ile yapılan karot, kırıntı veya numune alma işleminin, yukarıda yer verilen Anayasa Mahkemesi kararında vurgulandığı üzere, biyolojik çeşitlilik üzerinde ya da doğada değişiklikler meydana getirebileceği, bu değişikliklerin uzun dönemli etkilerinin olabileceği, bu nedenle çevre için riskler taşıdığı açık olup, bu yöntemlerle yapılan arama faaliyetinde, mevcut risklerin ortadan kaldırılabilmesi ve önlenebilmesi için çevresel etki değerlendirmesinin öngörülmesinin, Anayasanın 56. maddesinde Devlete verilen çevrenin korunması yükümlülüğünün bir gereği olduğu dikkate alındığında, karot, kırıntı veya numune alma yöntemleri ile maden arama projelerinin ÇED Yönetmeliğine tabi olması gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (d) bendinde yer alan "karot, kırıntı ve numune alma" ibaresinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
8- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 55. maddesi yönünden; Mülga 03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin "Arazi kullanım vasfını değiştirmeyi amaçlayan projeler" başlıklı 31. maddesinde; "a) Kullanım amacı değiştirilmeksizin tarım arazilerinin yeniden yapılandırılması ile ilgili projeler (1.000 hektar ve üzeri), b) İşlenmemiş veya yarı işlenmiş alanların, tarım ve orman amacı ile kullanımını amaçlayan projeler (1.000 hektar ve üzeri), c) Orman alanlarının başka amaçla kullanıma dönüştürülmesi projeleri (1.000 hektar ve üzeri), ç) Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1.000 hektar ve üzeri)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin "Arazilerin Yeniden Yapılandırılması Projeleri" başlıklı 55. maddesinde ise; "a) Kullanım amacı değiştirilmeksizin tarım arazilerinin yeniden yapılandırılması ile ilgili projeler (1.000 hektar ve üzeri), b) İşlenmemiş veya yarı işlenmiş alanların, tarım ve orman amacı ile kullanımını amaçlayan projeler (1.000 hektar ve üzeri), c) Orman alanlarının başka amaçla kullanıma dönüştürülmesi projeleri (1.000 hektar ve üzeri), ç) Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1.000 hektar ve üzeri)," kuralına yer verilmiştir. Davacılar tarafından, söz konusu alanların tarım arazisi olduğundan Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer alması suretiyle ÇED sürecinin işletilmesi gerektiği belirtilerek düzenlemenin iptali gerektiği ileri sürülmüştür. Davalı idare tarafından, 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinde bu projelere yer verildiği, ancak 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinden çıkarıldığı, söz konusu Yönetmemelikte yer verilmemesi nedeniyle açılan davada, bu projelerin AB ÇED Direktifinin Ek-2 listesinde yer aldığı vurgulanarak, anılan projelere 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde yer verilmemesinin hukuka aykırı bulunması nedeniyle 2013 tarihli ÇED Yönetmeliğinde yer alan başlığı yeniden düzenlenmek suretiyle dava konusu Yönetmelikte yer verildiği belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Uyuşmazlıkta; söz konusu projelerle arazinin yapısının veya kullanım amacının değiştirildiği dikkate alındığında, dava konusu düzenleme ile öngörülen "1.000 hektar ve üzeri" eşik değerinin yüksek olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 55. maddesinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum. 9- Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri"ne Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 12. maddesinde; "10 milyon m3/yıl ve üzeri yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralı, Ek-2 listesinin 47. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) 300.000m3/yıl ve üzerinde, yeraltından su çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte ise söz konusu projeler, sadece Ek-2 listesinin 43. maddesinde; "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri," olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, yargı kararlarında projelerin EK-1 listesinden çıkarılmasına ilişkin değişikliğin nesnel ve teknik bir gerekçeye dayanması gerektiğinin vurgulandığı, dolayısıyla bu tür projelerin EK-1 listesinde yer alması gerektiği belirtilerek, Ek-1 listesinde yer almaması yönünden iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, bu projeler bakımından ÇED Yönetmeliğinin ilk yürürlüğe girdiği 1993 yılından günümüze kadarki süreçte Bakanlığa veya Valiliklere yapılan ÇED başvurularının kapsamı ve sayıları da göz önünde bulundurularak, eşik değer bakımından muhtemel çevresel etkilerin değişmeyeceği öngörüldüğünden, eşik değerin kaldırılarak tamamının Yönetmeliğin Ek-2 listesi kapsamına alındığı, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Her ne kadar eşik değer bakımından bu projelerin muhtemel çevresel etkilerinin değişmeyeceğinin öngörülmesi nedeniyle söz konusu projelere dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemiş ise de, bu değişikliğin nesnel ve teknik bir gerekçeye dayanmadığı, bu projeler için eşik değer belirlenmemesi yönünden, projelerin çevreye olan etkilerinin değişmeyeceğine yönelik bir rapor, uzman görüşü ya da somut bilgi veya belge bulunmadığı anlaşıldığından, söz konusu değişikliğin hukuka aykırı olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 43. maddesinde yer alan "Yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri"ne Ek-1 listesinde de yer verilmemesi yönünden iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
KARŞI OY (XX) :
1-Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendi yönünden; Dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde ilk defa; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) ı) Çevresel etki değerlendirmesi inceleme alanı: Yapılması planlanan projenin ana ve yardımcı ünitelerinin de içerisinde bulunduğu koordinatlarla sınırlandırılan alanı, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Aynı maddede, çevresel etki değerlendirmesi (ÇED); gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalar, etki; gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin; hazırlık, inşaat ve işletme sırasında ya da işletme sonrasında, çevre unsurlarında doğrudan ya da dolaylı olarak, kısa veya uzun dönemde, geçici ya da kalıcı, olumlu ya da olumsuz yönde ortaya çıkması olası değişiklikler, etki alanı; gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin işletme öncesi, işletme döneminde ve işletme sonrasında etkilediği alan olarak ifade edilmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden; ÇED Yönetmeliğinde etki alanı ayrıca tanımlanmış olup, söz konusu düzenlemenin etki alanından bağımsız bir konu olduğu, düzenlemenin amacının, proje sahiplerine daha sonra projede planlayacakları değişikliklere geniş bir hareket alanının bırakılmak istenilmemesi hem de ÇED kararı sonrasında alınacak izinler kapsamında sahayı kısıtlayarak ilgili kurumlara yol gösterilmesi olduğu anlaşıldığından, düzenlemenin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
2- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 5. fıkrasında; "Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığını, ÇED sürecinin başladığını, ÇED Başvuru Dosyasının halkın görüşüne açıldığını ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin Valiliğe veya Bakanlığa verilebileceği Bakanlık ve Valilik tarafından anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur." kuralı yer almıştır.
Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinin iptali istenilen fıkrasında ise; proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edileceği, ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabileceği düzenlenmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden; dava konusu düzenleme ile ÇED sürecinin başlatıldığına yönelik ilanın internet sayfasından verileceği, ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulabileceği hususunun eklendiği, dolayısıyla katılım ilkesine uygun bir düzenleme yapıldığı anlaşıldığından, dava konusu düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
3- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 42. maddesi "rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 14. maddesinde; "Göl hacmi 10 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler," kuralına, Ek-2 listesinin 46. maddesinde; "Göl hacmi 5 milyon m3 ve üzeri olan baraj ve göletler," kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 13. maddesinde de; Göl hacmi 10 milyon m³ ve üzeri olan baraj veya göletler kuralı ile Ek-2 listesinin 42. maddesinde; Göl hacmi 1 milyon m3 ve üzeri olan baraj veya göletler (rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç) kuralına yer verilmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden, dava konusu düzenleme ile rekreasyon amaçlı yapılan baraj ve göletler ise ÇED Yönetmeliği kapsamından çıkarılmıştır. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre "rekreasyon"; insanların boş zamanlarında, eğlence ve spor amacı ile gönüllü olarak katıldıkları etkinlikleri ifade etmektedir. 03/07/2017 tarih ve 30113 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği"nin 4. maddesinde; "Piknik ve eğlence (rekreasyon) alanları: Kentin açık ve yeşil alan ihtiyacı başta olmak üzere, eğlence, dinlenme, piknik ihtiyaçlarının karşılanabildiği, kent içinde ve çevresinde günübirlik kullanıma yönelik olarak imar planı ile belirlenmiş yerleri, ... ifade eder. " olarak tanımlanmış olup, rekreasyon amaçlı göletlerin, çevresel etkilerinin bilimsel olarak kabul edilebilir düzeylerde olduğu, dolayısıyla ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında bırakılmasında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Bu itibarla, Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 42. maddesinde yer alan "rekreasyon amaçlı yapılanlar hariç" ibaresi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
KARŞI OY (XXX) :
Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... y) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu,... ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise askıda ilan, gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuru olarak tanımlanmıştır. Davacılar tarafından, yapılan tanım değişikliği ile ilanın daha dar bir alanda yapılacağı, verilen kararın daha az bir kitle tarafından duyulmasına yol açacağı, böylece proje ve işlemlerin daha az kitleye duyurulması ile ÇED sürecine ve çevresel karar alma süreçlerine katılım hakkını, karar alma süreçlerini kısıtlayacağı, bu nedenle hem kaymakamlık hem de muhtarlık binasında ilan edilmesi ile daha fazla kişinin projeden ve işlemlerden haberdar olabileceği iddialarıyla muhtarlık binasında askıda ilan hususunda idareye takdir yetkisi tanıyan ibarenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği savunulmuştur.
Uyuşmazlıkta; söz konusu bentte yapılan değişikliklerle; Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, köy odası ibaresinin çıkarıldığı, dolayısıyla bu değişikliklerin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği, düzenlemenin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
KARŞI OY (XXXX) :
Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 12. maddesinin 2. fıkrası ile 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendi yönünden; Dava konusu Yönetmeliğin 12. maddenin 2. fıkrası; "İnceleme değerlendirme toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır." şeklinde, 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendi ise; "Formata uygun hazırlandığı tespit edilen ve ÇED inceleme ve değerlendirme süreci başlatılan projelerde; ... b) Bakanlık tarafından gerekli görülmesi halinde, dosyadaki bilgiler dikkate alınarak ilgili kurum/kuruluşlardan yazılı görüş istenebilir veya ilgili kurum/kuruluşlarla toplantı düzenlenebilir. Yazılı görüş istenilmesi halinde görüş talep yazı tarihinden itibaren, toplantı düzenlenmesi halinde ise toplantı tarihinden itibaren 30 takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen kurum/kuruluşun görüşü olumlu kabul edilir. Görüş bildirmek için ilave süreye ihtiyaç duyulması halinde talep ilgili komisyon üyesi tarafından yazılı olarak Bakanlığa iletilir. Kurum/kuruluşların ilave süre talepleri Bakanlık tarafından dikkate alınır." şeklinde düzenlenmiştir. Davacılar tarafından; bu düzenlemenin idarenin kamu kurum ve kuruluşlarının görevlerini yerine getirmemesine meşru zemin hazırladığı, olası zararların önlenmesi hususunun göz ardı edileceği, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesinin asıl olduğu, uzmanlık alanına giren bir konuda görüş verilmemesinin risklerin belirsizliği koruyacağı, katılımın esas olduğu, dolayısıyla aktif ödev yükümlülüğünün gereği olarak değerlendirmenin yapılması gerektiği belirtilerek, düzenlemenin iptali istenilmiştir. Davalı idare tarafından, daha önce Mülga Yönetmelikte yer alan aynı maddenin iptali istemiyle Danıştay Altıncı Dairesinin E:2019/2505 ve E:2019/2506 sayılı dosyalarında açılan davalarda Dairenin 20/10/2021 tarih ve E:2019/2505, K:2021/11622 sayılı; E:2019/2506, K:2021/11623 sayılı kararlarıyla davanın reddine karar verildiği, dolayısıyla dava konusu düzenlemelerin hukuka uygun olduğu savunulmuştur. Anayasa Mahkemesinin 15/01/2009 tarih ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı kararında da belirtildiği üzere; günümüzde çevrenin kirlendikten veya bozulduktan sonra eski hale getirilmesinin çok külfetli olması, hatta kimi durumlarda olanaksız bulunması nedeniyle, kirlenen çevreyi temizleme veya bozulan çevreyi onarma yerine, olası olumsuz etkilerin baştan önlenmesinin, çevresel etki değerlendirilmesi ile ulaşılmak istenilen asıl amaç olduğu kuşkusuzdur. Bu doğrultuda, çevresel etki değerlendirme süreci, çevreye önemli etkisi olabilecek projeler için kurum/kuruluşların görüşüne başvurularak çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerin belirlendiği, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin ortaya konulduğu bir faaliyettir. ÇED sürecinin niteliği göz önünde bulundurulduğunda, inceleme değerlendirme toplantısı sonrasında otuz (30) takvim günü içerisinde görüş bildirmeyen komisyon üyesi kurum/kuruluşun görüşünün olumlu kabul edilmesi, 2872 sayılı Çevre Kanununun bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak amacına ve çevresel etki değerlendirmesi ile ulaşılmak istenilen projelerin olası olumsuz etkilerinin baştan önlenmesi gerekliliğine aykırı olduğundan, bu yöndeki dava konusu düzenlemelerde hukuka uyarlık bulunmamıştır. Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikte aynı yöndeki düzenlemeye karşı açılan davalarda ÇED sürecini gereksiz zaman kayıplarına yol açmadan sonuçlandırmaya ve tıkanmaları önlemeye yönelik yapılan bu değişikliklerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmuş ise de, inceleme değerlendirme toplantısı sonrasında görüş bildirmeyen komisyon üyesi kurum/kuruluşun görüşünün olumlu kabul edilmesi halinde, çevreye önemli etkisi olabilecek projelerin yol açabileceği olası zararların önlenmesi hususunun göz ardı edilmesinin söz konusu olabileceği açıktır. Kaldı ki, 30 günlük sürenin görüş talep yazı tarihinden veya toplantı düzenlenmesi halinde ise toplantı tarihinden itibaren işlemeye başlamasının hukuka aykırı olduğu, nitekim ilgili kuruma tebliğ edilene kadar geçen sürenin de 30 güne dahil olduğu, düzenlemelerin bu haliyle görüş verme süresinin daha da kısalmasına yol açacağı sonucuna varıldığından, bu yönüyle düzenlemelerde hukuka uyarlık bulunmamıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin 12. maddesinin 2. fıkrası ile 16. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.
KARŞI OY (XXXXX) :
Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı ve/veya parlayıcı madde depolama tesisleri," kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte de söz konusu projeler Ek-2 listesinin 7. maddesinde; "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan patlayıcı madde depolama tesisleri," olarak düzenlenmiştir. Davacılar tarafından, 500 ton patlayıcı maddenin bir kenti yok edebilecek büyüklükte olduğu, dolayısıyla söz konusu projeler için öngörülen bu eşik değerin çok yüksek olduğu belirtilerek, söz konusu ibarenin iptali istenilmiştir. Her ne kadar dava konusu Yönetmelikte, Mülga Yönetmelikteki aynı eşik değere yer verilmiş ise de, bir projenin kapasitesinin ancak Yönetmelikte belirlenen eşik değeri sağlaması durumunda ÇED Yönetmeliğine tabi olabileceği ve patlayıcı madde depolama tesislerinin muhtemel riskleri dikkate alındığında, Yönetmelikte belirlenen eşik değerin çok yüksek kaldığı, nitekim bu eşik değerin hemen altındaki bir projenin benzer riskler taşıdığı halde, çevresel etkilerinin değerlendirilmemesine neden olacağı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 7. maddesinde yer alan "Kapasitesi 500 ton ve üzeri olan" ibaresinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyoruz.
KARŞI OY (XXXXXX) : 1- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ff) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... z) (Ek:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) Proje İlerleme Raporu: ÇED Olumlu Kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın başlangıç, inşaat ve işletme sonrasına ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren raporu, aa) (Ek:RG-8/7/2019-30825 Mükerrer) İzleme: Gerçekleştirilmesi planlanan projeye dair "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı alındıktan sonra, Proje İlerleme Raporuna göre yapılan değerlendirmeleri, ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin (ff) bendinde proje ilerleme raporu; ÇED Olumlu kararı alındıktan sonra, komisyonca belirlenen periyotlarda yatırımın inşaat öncesine ve inşaat dönemine ilişkin kaydedilen gelişmeleri içeren rapor, olarak tanımlanmıştır. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden; proje ilerleme raporunun, taahhütlerin izlenmesine altlık teşkil ettiği, tesis işletmeye geçtikten sonra "denetim"in devreye girdiği, ilerleme kavramının, inşaat öncesi ve inşaat sürecine ilişkin olabileceği, sonrasında, işletme açısından herhangi bir ilerleme olmayacağı dikkate alındığında, düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ff) bendi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile çoğunluk kararına katılmıyoruz.
2- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında; "İnceleme sonucunda başvuru dosyasının ek-3’te yer alan ÇED Genel Formatına uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluş temsilcileri, Bakanlık yetkilileri, proje sahibi ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan oluşan bir Komisyon kurulur." kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinin iptali istenilen fıkrasında ise; inceleme sonucunda, başvuru dosyasının Ek-3’te yer alan genel formata uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşan bir Komisyon kurulacağı, ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebileceği veya çıkarılabileceği düzenlenmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden, Bakanlıkça kurulacak olan bu komisyonun, başvuru dosyasındaki bilgiler, bir diğer ifade ile projenin niteliği kapsamında "ilgili görülen" kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşturulduğu görüldüğünden, süreç içerisinde, ilgili görülen üyeler açısından eksik değerlendirme yapılmış olabileceği gibi, başta ilgili olarak değerlendirilen komisyon üyesince verilen görüşün proje açısından sonradan gerekli olmadığının anlaşılması gibi, yani öngörülemeyen haller açısından, Bakanlıkça kurulmuş olan komisyona, üye eklenebileceği/çıkarılabileceği yönünde yapılan düzenlemede, öngörülemeyen bu hallerin sürecin en başında belirlenebilir olmadığı değerlendirildiğinde, hukuki belirlilik ilkesine aykırılık bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 3. fıkrasında yer alan "ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir." cümlesi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile çoğunluk kararına katılmıyoruz.
3- Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 44. maddesinde; "Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl kapasitesi 20 MWe ve üzeri)" kuralı, Ek-2 listesinin 43. maddesinde; "Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl gücü 5 MWe ve üzeri)" kuralı, Ek-2 listesinin 55. maddesinde ise; "Maden, petrol ve jeotermal kaynak arama projeleri, (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç)" kuralı yer almıştır. Dava konusu Yönetmelikte ise Ek-1 listesinin 42. maddesinde; "Jeotermal enerji santralleri" kuralına, Ek-2 listesinin 39. maddesinde; "Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması," kuralına yer verilmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden; dava konusu düzenleme ile jeotermal kaynağın aranması/ çıkartılması projelerinin, jeotermal enerji santrali projelerinin çevresel etkilerine göre alınacak önlemler ile çevre üzerindeki etkilerinin kabul edilebilir seviyelerde olacağı, dolayısıyla bu projelere ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer verilmesinin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 39. maddesi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile çoğunluk kararına katılmıyoruz.
KARŞI OY (XXXXXXX) :
Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 44. maddesinin (a) bendi yönünden; Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 13. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan, akarsu havzaları arasında 10 milyon m3/yıl ve üzeri su aktarma projeleri" kuralı ile Ek-2 listesinin "Akarsu yatakları ile ilgili projeler" başlıklı 48. maddesinin (a) bendinde; "Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kuralına yer verilmiştir. Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin "Akarsu yatakları ile ilgili projeler" başlıklı 44. maddesinin (a) bendinde; akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri (Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan) düzenlenmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden; söz konusu projelerin çevre üzerindeki etkilerinin alınacak önlemler sonucu bilimsel olarak kabul edilebilir seviyelerde olacağı, dolayısıyla bu projelere ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer verilmesinde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 44. maddesinin (a) bendi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile çoğunluk kararına katılmıyoruz.