Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm, B. No: 2015/14610, 13.09.2018

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

BİLAL ÖZER BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2015/14610)

Karar Tarihi: 13/9/2018

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, kamulaştırma bedelinin düşük belirlenmesi nedeniyle

mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 21/8/2015 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm

tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve

esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirmemiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

7. Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğü tarafından

gerçekleştirilmesi planlanan Ilısu Barajı ve Hidroelektrik Santrali Projesi

kapsamında baraj gölü alanında kalanbaşvurucuya ait

Siirt ili Merkez ilçesi Yazlıca köyü 256 parsel nolu taşınmaz hakkında anılan idarece kamulaştırma kararı

alınmıştır.

8. Tarafların kamulaştırma bedelinde anlaşamamaları üzerine DSİ

Genel Müdürlüğü 29/4/2013 tarihinde Siirt 1. Asliye Hukuk Mahkemesinde

(Mahkeme) kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davası açmıştır.

9. Mahkeme, taşınmazın değerinin saptanması için mahallinde

keşif yaparak bilirkişi raporu hazırlatmıştır. Bilirkişi Kurulu 20/5/2013

tarihli raporunda, taşınmazın arazi niteliğinde olduğunu kabul ederek net gelir

yöntemine göre 2012 yılı fiyat, masraf ve verim verilerini kullanmak suretiyle

taşınmazın toplam değerini 46.551,40 TL olarak belirlemiştir. Bilirkişi Kurulu

ayrıca tespiti yapılan meyve fidanlarının değerini de hesaplayarak taşınmazın

değerine eklemiştir. Meyve fidanlarının değeri Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl

Müdürlüğünün Verim Yaşlarına Göre 2012 Yılı

Ağaç Bedelleri Tablosuna göre hesaplanmıştır. Buna göre taşınmazın

çıplak arazi değeri hesaplanmış, üzerine içinde bulunan fidan değerleri ve 1.7 metre yüksekliğinde 220 metre tel örgü ile 1.7 metre

yüksekliğinde 55 adet demir dikmenin değeri eklenmiştir.

10. Yapılan tüm bu tespitler ışığında Mahkeme 17/10/2013 tarihli

kararı ile toplanan delillere, mahallinde yapılan keşif ve bilirkişi

raporlarına dayanarak kamulaştırma bedelini 46.551,40 TL olarak belirlemiştir.

Mahkeme ayrıca, bedelin başvurucuya ödenmesine ve başvurucu adına olan tapu

kaydının iptali ile mezkûr taşınmazın idare adına tapuya kayıt ve tesciline

karar vermiştir.

11. Temyiz edilen karar Yargıtay 5. Hukuk Dairesince 26/6/2014

tarihinde bozulmuştur. Bozma kararında -taşınmaz üzerinde bulunan nar

ağaçlarının dosya içindeki fotoğraflara göre dava tarihi itibarıyla iki yaşında

olduğundan- bu yaştaki ağaçların dava tarihi itibarıyla ve adet olarak maktu

bedellerine ilişkin raporun İl Tarım Müdürlüğünden getirtilip bilirkişi raporu

denetlenmeden eksik inceleme ile yazılı şekilde hüküm kurulduğu ve dava

tarihinden itibaren dört ay sonrasından karar tarihine kadar geçen süre için

yasal faiz yürütülmesi gerektiği belirtilmiştir.

12. Mahkeme, bozma kararı doğrultusunda Siirt İl Gıda, Tarım ve

Hayvancılık Müdürlüğünden dava tarihi itibarıyla iki yaşındaki tüm meyve

fidanlarının maktu bedelini gösterir bir rapor temin etmiş ve bu raporu dosya

kapsamına dâhil etmiştir. Yine Mahkeme, Bilirkişi Heyetinden temin edilen yeni

ek rapor doğrultusunda 23/12/2014 tarihinde taşınmazın kamulaştırma bedelinin

39.999,40 TL olarak tespitine karar vermiştir. Mahkeme ayrıca kamulaştırma bedeline

30/8/2013 tarihinden ilk karar tarihi olan 7/10/2013 tarihine kadar yasal faiz

işletilmesine karar vermiştir.

13. Temyiz üzerine karar, aynı Dairenin 18/6/2015 tarihli kararı

ile onanmıştır.

14. Nihai karar, başvurucu vekiline 23/7/2015 tarihinde tebliğ

edilmiştir.

15. Başvurucu 21/8/2015 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

IV. İLGİLİ HUKUK

16. 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun "Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve

taşınmaz malın idare adına tescili" kenar başlıklı 10.

maddesinin ilgili kısımları şöyledir:

"Kamulaştırmanın satın alma usulü ile

yapılamaması halinde idare, ... asliye hukuk mahkemesine müracaat eder ve

taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle, ... idare adına tesciline

karar verilmesini ister.

Mahkeme, idarenin başvuru tarihinden itibaren

en geç otuz gün sonrası için belirlediği duruşma gününü, ... taşınmaz malın

malikine ... bildirerek duruşmaya katılmaya çağırır. Duruşma günü idareye de

tebliğ olunur.

...

Mahkemece belirlenen günde yapılacak duruşmada

hakim, taşınmaz malın bedeli konusunda tarafları

anlaşmaya davet eder. Tarafların bedelde anlaşması halinde hakim,

taraflarca anlaşılan bu bedeli kamulaştırma bedeli olarak kabul eder ve ...

Mahkemece yapılan duruşmada tarafların bedelde

anlaşamamaları halinde hakim, en geç on gün içinde

keşif ve otuz gün sonrası için de duruşma günü tayin ederek, 15 inci maddede

sayılan bilirkişiler marifetiyle ve tüm ilgililerin huzurunda taşınmaz malın

değerini tespit için mahallinde keşif yapar. ...

Bilirkişiler, taraflar ve diğer ilgililerin

beyanını da dikkate alarak, 11 inci maddedeki esaslar doğrultusunda taşınmaz

malın değerini belirten raporlarını onbeş gün içinde

mahkemeye verirler. Mahkeme bu raporu, duruşma günü beklenmeksizin taraflara

tebliğ eder. Yapılacak duruşmaya hakim, taraflar veya

vekillerini ve bilirkişileri çağırır. Bu duruşmada tarafların bilirkişi

raporlarına varsa itirazları dinlenir ve bilirkişilerin bu itirazlara karşı

beyanları alınır.

Tarafların bedelde anlaşamamaları halinde

gerektiğinde hakim tarafından onbeş

gün içinde sonuçlandırılmak üzere yeni bir bilirkişi kurulu tayin edilir ve

hakim, tarafların ve bilirkişilerin rapor veya raporları ile beyanlarından

yararlanarak adil ve hakkaniyete uygun bir kamulaştırma bedeli tespit eder.

Mahkemece tespit edilen bu bedel, taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakkının

kamulaştırılma bedelidir. . İdarece, kamulaştırma

bedelinin hak sahibi adına yatırıldığına . dair makbuzun ibrazı halinde mahkemece, taşınmaz malın idare

adına tesciline ve kamulaştırma bedelinin hak sahibine ödenmesine karar verilir

ve bu karar, tapu dairesine ve paranın yatırıldığı bankaya bildirilir. Tescil

hükmü kesin olup tarafların bedele ilişkin temyiz hakları saklıdır.

(Ek

fıkra: 11/04/2013-6459 S.K./6. md) Kamulaştırma bedelinin tespiti için açılan

davanın dört ay içinde sonuçlandırılamaması hâlinde, tespit edilen bedele bu

sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz işletilir.

..."

17. 2942 sayılı Kanun'un

"Kamulaştırma bedelinin tespiti esasları" kenar başlıklı

11. maddesi şöyledir:

"15 inci madde uyarınca oluşturulacak

bilirkişi kurulu, kamulaştırılacak taşınmaz mal veya kaynağın bulunduğu yere

mahkeme heyeti ile birlikte giderek, hazır bulunan ilgilileri de dinledikten

sonra taşınmaz mal veya kaynağın;

a) Cins ve nevini,

b) Yüzölçümünü.

c) Kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve

unsurlarını ve her unsurun ayrı ayrı değerini,

d)Varsa vergi beyanını,

e)Kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini,

f) Arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın

kamulaştırma tarihindeki mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması

halinde getireceği net gelirini.

g) Arsalarda, kamulaştırılma gününden önceki

özel amacı olmayan emsal satışlara göre satış değerini,

h) Yapılarda, (.) resmi birim fiyatları ve

yapı maliyet hesaplarını ve yıpranma payını,

ı) Bedelin tespitinde etkili olacak diğer

objektif ölçüleri,

Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu

unsurların cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyanını da

dikkate alarak gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı olarak taşınmaz

malın değerini tespit ederler.

Taşınmaz malın değerinin tespitinde,

kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer

artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kâr

dikkate alınmaz.

..."

V. İNCELEME VE GEREKÇE

18. Mahkemenin 13/9/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun İddiaları

19. Başvurucu, kamulaştırma bedelinin düşük belirlendiğinden

yakınmaktadır. Başvurucuya göre Yargıtay Dairesi dosya içindeki fotoğraflardan

hareketle bilirkişilerin yerine geçerek fidanların yaşını tespit etmemelidir.

Başvurucu, bu gerekçelerle mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal

edildiğini ileri sürmüştür.

B. Değerlendirme

20. Anayasa’nın "Mülkiyet

hakkı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir:

“Herkes,

mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla

sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına

aykırı olamaz.”

21. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan

hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini

kendisi takdir eder (Tahir Canan,

B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucu, mülkiyet hakkının ihlal edildiği

iddiası yanında adil yargılanma hakkı kapsamında hakkaniyete uygun yargılama

yapılmadığını da ileri sürmektedir. Ancak başvurucunun taşınmazın gerçek

değerinin tespit edilmemesi yönündeki şikâyetinin mülkiyet hakkına ilişkin

olduğu anlaşıldığından başvurucunun bütün şikâyetlerinin mülkiyet hakkı

kapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

22. Anayasa’nın 35. maddesine göre kişilerin mülkiyet hakları

ancak kanunla öngörülmüş usullerle ve kamu yararı gereği sınırlanabilir.

Anayasa'nın 46. maddesine göre ise özel mülkiyette bulunan taşınmazlar, kamu

yararı gereği karşılıkları peşin ödenmek suretiyle kamulaştırılabilir veya

bunlar üzerinde irtifak hakkı kurulabilir. Ayrıca Anayasa’nın 13. maddesinde

yer alan ölçülülük ilkesi gereği kişilerin mülklerinden mahrum bırakılmaları

veya mülkiyet haklarını kullanmalarının sınırlandırılması hâlinde elde edilmek

istenen kamu yararı ile mülkünden mahrum bırakılan veya mülkünü kullanması

engellenen bireyin hakları arasında adil bir denge kurulması gerekmektedir (Mukadder Sağlam ve diğerleri, B. No:

2013/2511, 22/1/2015, § 41).

23. Kamulaştırma yapılması nedeniyle Anayasa'nın 13., 35. ve 46.

maddeleri uyarınca başvurucuların mülkiyet hakkı ile kamu yararı arasında bir

dengenin gözetilmesi ve bu dengenin de başvurucunun elinden alınan mülkiyeti

karşılığında taşınmazının gerçek bedelinin peşinen ödenmesi suretiyle

sağlanması gerekmektedir (Selma Arıcan,

B. No: 2013/7841, 21/5/2015, § 38).

24. Bununla birlikte çok sayıda alıcısı ve satıcısı bulunmayan,

satışa konu malların aynı nitelikte (homojen) olmadığı emlak piyasasında bir

taşınmazın herkes için geçerli, tek, değişmez ve kolay hesaplanabilir bir

fiyatının olmadığı da gözönünde bulundurulmalıdır.

Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak koruma alnında bulunan

mülkiyet hakkı açısından önemli olan, kamulaştırılan taşınmazın gerçek

değerinin 2942 sayılı Kanun'a göre belirlenmesi ve ulaşılmak istenen kamu

yararı ile orantılı bir bedelin başvuruculara ödenmesidir (Mukadder Sağlam ve diğerleri, § 48).

25.Bahsedilen kriterler çerçevesinde bedel veya değer düşüklüğü

karşılığının tespiti uzman mahkemelerin ve Yargıtayın

bu konudaki uzman dairelerinin yetki ve görevindedir. Anayasa Mahkemesi bu

konuda uzmanlaşmış bir mahkeme olmadığı gibi Anayasa Mahkemesinin mülkiyet

hakkı kapsamında yapılan bireysel başvurularda bedel veya değer düşüklüğü

karşılığını hesaplamak gibi bir görevi de bulunmamaktadır. Anayasa Mahkemesinin

mülkiyet hakkına yapılan müdahale ile ödenen bedel arasındaki ilişki yönünden

yapacağı tespit, orantılılık incelemesinden ibarettir (Mukadder Sağlam ve diğerleri, § 49).

26. Öte yandan kamulaştırma bedelinin tespitini yapan

mahkemeler, taşınmazı kamulaştırılan bireylerin kayıplarını telafi edecek

şekilde yeterli bir kamulaştırma bedelinin tazminat olarak hesaplanmasında ve

bu surette bireylerin haklarını korumada görevli oldukları gibi kamunun fazla

bedel ödeyerek zarara uğratılmasını da engellemekle yükümlüdürler. Yani

mahkemeler, mülkiyet haklarına müdahale edilen bireylerin mülkiyet hakkı ile

ulaşılmak istenen kamu yararı arasında makul bir denge kurmalıdırlar (Tahsin Erdoğan, B. No: 2012/1246,

6/2/2014, § 72).

27.2942 sayılı Kanun'un 10. ve 11. maddelerinde, bir taşınmazın

kamulaştırılması ve bu kamulaştırmanın satın alma usulü ile

gerçekleştirilememesi hâlinde uyuşmazlığın yargıya taşınacağı hüküm altına

alınmış; asliye hukuk mahkemelerinin görevli kılındığı bu yargılama sürecinde

uygulanacak usule ilişkin kurallar ile kamulaştırmaya konu taşınmazın bedelinin

belirlenmesine yönelik yöntem ve işlemler ayrıntılı olarak düzenlenmiştir (bkz.

§§ 16, 17). Buna göre söz konusu düzenlemeler ışığında kanun koyucunun

bireylerin mülkiyet hakkına kamulaştırma yolu ile müdahalede bulunulduğunda bu

müdahalenin bireylerde yarattığı külfetin adil biçimde giderilebilmesi niyetini

taşıdığı görülmektedir (Mehmet Deniz,

B. No: 2013/2307, 10/3/2016, § 41).

28. Bu kapsamda başvuruya konu kamulaştırma bedelinin tespiti ve

taşınmazın idare adına tescili davasında ilk derece mahkemesinin 2942 sayılı

Kanun'un 10. maddesi çerçevesinde taşınmazda keşif yaparak oluşturulan

Bilirkişi Kurulu aracılığı ile söz konusu taşınmazda inceleme yaptırdığı, bu

doğrultuda fen bilirkişisince hem de kamu bilirkişilerincebilirkişi

raporları ve bozma üzerine yeni ek rapor sunulduğu, taşınmazın tapu ve vergi

kayıtlarının incelendiği, emsal olabilecek nitelikteki taşınmazlara ilişkin de

kayıtların incelendiği, taraf beyanlarının ve keşif zaptının dikkate alındığı,

sonuç olarak tüm yargılama dosyası kapsamı değerlendirilerek kamulaştırma

bedellerinin belirlendiği, 23/12/2014 tarihli kararın ardından hak sahiplerine

ödemelerin yapıldığı anlaşılmaktadır.

29. Kamulaştırmaya konu taşınmazın kullanım durumu ve

başvurucunun taşınmazdan yararlanma biçimi bedel tespiti yapılırken öne çıkan

unsurlardandır. Mahkemece 2942 sayılı Kanun’un 11. maddesi uygulaması

kapsamında taşınmazda tarımsal faaliyet yapıldığı tespit edilerek yörede yaygın

olarak yetişen ürünlerin ortalama net gelirleri ile maliyet bedelleri tarla

sebzeciliğine ilişkin resmî veriler esas alınmak suretiyle değer tespit yöntemi

tercih ve takdir edilmiştir.

30. Somut olayda ayrıca tespiti yapılan meyve fidanlarının

değeri de hesaplanılarak taşınmazın değerine

eklenmiştir. Anılan meyve fidanlarının değeri Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl

Müdürlüğünün Verim Yaşlarına Göre 2012 Yılı

Ağaç Bedelleri Tablosuna göre hesaplanmıştır. Dosya kapsamında yer

alan 8/7/2013 tarihli bilirkişi raporunda dava konusu taşınmazın üzerinde

hâlihazırda 3x3 aralıklarla yerleştirilmiş ve verime yatmamış "2-3 yaşlarında" nar

fidanlarının dikili olduğu belirtilmiş ancak taşınmazın değeri kapsamında fidan

bedeli hesaplanırken fidanların üç yaşında olduğundan hareketle söz konusu

bedelin tespitine gidildiği anlaşılmıştır. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi ise bozma

kararında bilirkişi raporu ekinde yer alan fotoğraflardan yola çıkarak

fidanların üç yaşında olmayıp iki yaşında olduğunu ifade etmiş ve bu itibarla

mezkûr fidanların iki yaşında olduğundan hareketle bedel tespiti yoluna

gidilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu durumda Yargıtay Dairesinin ilgili

tespitinin yerel mahkeme kararına esas alınan bilirkişi raporunda yer verilen

tespitlerin tamamen dışında olduğu söylenemez. Diğer yandan yerel mahkeme bozma

ilamına uyarak kamulaştırma bedelini yeniden fidan değerini iki yaş üzerinden

hesaplayarak, belirleme işini salt İl Tarım Müdürlüğünden birim fiyatları temin

etmek suretiyle yapmayıp bozma sonrası Bilirkişi Heyetinden alınan ek raporda

yer verilen tespitler doğrultusunda yapmıştır.

31. Mevcut hâliyle Mahkeme kararında yapılan tespit kapsamında

hükmedilen kamulaştırma bedeli, miktar itibarıyla belirli bir tatmin sağladığı

ve taşınmazın kabul edilen durumuna göre makul seviyede olduğu sürece Anayasa

Mahkemesinin tazminat miktarlarının belirlenmesi konusunda yerel mahkemenin

takdir yetkisine müdahalesinin söz konusu olamayacağı sabittir.

32. Bu doğrultuda başvuruya konu olan ve yukarıda özetlenen

yargılama sürecinde her ne kadar kamulaştırılan taşınmazın bedelinin tespitinde

kullanılan yöntem, taşınmazların kendine has özelliklerinin değerine etkisinin

belirlenmesi ve emsalleri ile karşılaştırılması gibi somut olayın durumuna göre

dikkate alınacak hususlar ilgili kanun hükümlerinin öngördüğü sınırlar

dâhilinde hâkimin takdir yetkisinde olmakla birlikte yargılama bir bütün olarak

değerlendirildiğinde de kamulaştırma bedelinin tespiti hususunda gerek

tarafların talep ve itirazları gerekse Yargıtayın

tespitleri dikkate alınarak değerlendirmeler yapılıp karara varıldığı ve

yargılama sonucunda mülkiyet hakkına kamulaştırma yolu ile yapılan müdahalenin

karşılığı tespit edilerek müdahalenin giderimi yoluna gidildiği, karşılığın da

başvuruculara ilk derece mahkemesi kararının hemen ardından ödendiği

anlaşılmaktadır.

33. Sonuç olarak başvurucuya ait taşınmaz yönünden 2942 sayılı

Kanun kapsamında yürütülen kamulaştırma işlemleri ve bedel tespitine ilişkin

süreç değerlendirildiğinde, başvurucuya ödenen kamulaştırma bedeli suretiyle

bireyin hakkıyla kamu yararı arasında kurulması gereken adil dengenin

sağlandığı kanaatine varılmıştır. Buna göre başvurucunun mülkiyet hakkına

yapılan müdahalenin bir ihlal oluşturmadığı açıktır.

34. Açıklanan gerekçelerle başvurunun diğer kabul edilebilirlik

nedenleri incelenmeksizin açıkça dayanaktan

yoksunluk nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksunluk nedeniyle

KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA

13/9/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Burhan ÜSTÜN

Üyeler

:

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Serruh KALELİ

Hicabi DURSUN

Kadir ÖZKAYA

Raportör

:

M. Emin

ŞAHİNER

Başvurucu

:

Bilal ÖZER

Vekili

:

Av. Abdullah

Murat SARAÇOĞLU