Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, B. No: 2018/8739, 27.01.2021

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

KHEMZE ISMAILOV VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2018/8739)

Karar Tarihi: 27/1/2021

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru, hukuka aykırı ve insan haysiyetiyle

bağdaşmayan koşullarda geri gönderme merkezinde tutma nedeniyle kötü muamele

yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına

ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Başvurulara ait başvuru formu ve eklerinin idari

yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlara sunulmuştur.

3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün (İçtüzük)

73. maddesi uyarınca tedbiren tutuldukları geri gönderme merkezlerinden

salıverilmelerini talep etmişlerdir.

4. Komisyonlarca, yaşamlarının ya da maddi veya manevi

bütünlüklerinin ciddi bir tehlike altında olduğunun anlaşılamadığı

değerlendirilerek başvurucuların tedbir talepleri incelenmek üzere Bölüme

gönderilmemiştir.

5. Başvurucular, bireysel başvuru harç ve masraflarını

karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardım talebinde

bulunmuştur.

6. Konularının aynı olması nedeniyle başvuruların

2018/8739 numaralı bireysel başvuru ile birleştirilmesine ve incelemenin bu

dosya üzerinden yapılmasına karar verilmiştir.

III. OLAY VE

OLGULAR

7. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle

ilgili olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucular hakkında farklı tarihlerde 4/4/2013

tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesi

uyarınca ilgili valilikler tarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş;

ayrıca başvurucular idari gözetim altına alınarak geri gönderme merkezlerine

konulmuştur.

9. Tüm başvurucular itirazları üzerine geri gönderme

merkezlerinden yetkili sulh ceza hâkimliklerince veya resen idare tarafından

farklı tarihlerde salıverilmiştir.

10. Tüm başvurular otuz günlük yasal başvuru süresi

içinde yapılmıştır.

IV. İLGİLİ HUKUK

11. İlgili hukuk için bkz. T.T., B. No: 2013/8810,

18/2/2016, §§ 22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, §§ 19-38.

V. İNCELEME VE GEREKÇE

12. Mahkemenin 27/1/2021 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım

Talepleri Yönünden

13. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru

giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve

taleplerinin dayanaktan yoksun olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası

uyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemekten

geçici olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.

B. İdari

Gözetim Kararına İlişkin İddialar Yönünden

1. Başvurucuların

İddiaları

14. Başvurucular; hukuka aykırı (keyfî) olarak idari

gözetim altında tutulmaları nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği haklarının,

insan haysiyetine aykırı koşullarda geri gönderme merkezlerinde tutulmaları

nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürmüş ve bu

konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir başvuru mekanizması

bulunmadığını ifade etmişlerdir.

2. Değerlendirme

15. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari

gözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri

Bakanlığı tarafından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem ve

eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan etkilenenlerin idari yargıda tam

yargı davası açılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun

-sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz olduğu

biçiminde yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlinde

etkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir (B.T., §§

45-58).

16. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona

erdirilen başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla

özgürlüklerinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri

maddi ve manevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma,

yeterli giderim sağlama kapasitesini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam

yargı davası yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel

başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır (B.T.,

§ 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, § 37).

17. Başvurucuların geri gönderme merkezlerinden

salıverildikleri görülmüştür. Bu durumda söz konusu başvurucuların geri

gönderme merkezlerinde tutulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi

hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiaları bakımından yukarıda

açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.

18. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısmının diğer

kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

19. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle

mevcut başvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari

davaların süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması

zorunluluğu hasıl olmuştur.

20. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde

açılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların

süresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir.

Öte yandan inceleme konusu başvuruda olduğu gibi B.T. kararındaki

içtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden önce

tam yargı davası yolu tüketilmeden doğrudan Anayasa Mahkemesine yapılan

müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez

bulunmasını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derece

mahkemelerince bu kişilerin mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden

olmayacak biçimde değerlendirilmesi gerektiğine de işaret edilmelidir (B.T.,

§ 59).

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların adli

yardım taleplerinin KABULÜNE,

B. İdari gözetim altında tutmadan dolayı kişi hürriyeti

ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın

başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

C. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılama giderlerinin

başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,

D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi

kabul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA

27/1/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Kadir ÖZKAYA

Üyeler

:

Engin YILDIRIM

Celal Mümtaz AKINCI

Rıdvan GÜLEÇ

Basri BAĞCI

Raportör

:

Sinan ARMAĞAN

Başvurucular

:

1. Khemze ISMAILOV

Vekili

:

Av. Ahmet UYGUR

2. Abo Baker Ahmed Abdulazız

AL-RAWI

3. Alı Husseın Mutlaq AL

GHARERI

4. Anees Husseın Salım SALIM

Başvurucular Vekilli

:

Av. Radife Gülnur SARI DAMAR