Danıştay 4. Daire 2024/426 E. 2025/6685 K.

T.C. D A N I Ş T A Y DÖRDÜNCÜ DAİRE Esas No : 2024/426 Karar No : 2025/6685

DAVACI : ... DAVALI : ... Bakanlığı VEKİLİ : Hukuk Müşaviri ...

DAVANIN KONUSU : Yabani orkide (salep) bitkisi toplandığından bahisle, 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. maddesinin (f) bendi ile 20. maddesinin (k) bendi uyarınca davacıya 244.315,00 TL idari para cezası verilmesine ilişkin 15/06/2023 tarih ve 2023/04 sayılı Tarım ve Orman Bakanlığı 11. Bölge Müdürlüğü Samsun DKMP İl Şube Müdürlüğü işlemi ile 21/03/2017 tarih ve 30014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 22. maddesinin 4. fıkrasının iptali istenilmektedir.

DAVACININ İDDİALARI : Davacı tarafından, dava konusu işlemle suçta ve cezada orantılılık ilkesinin ihlal edildiği; 1,5 kg salep toplayan kişi ile 1 ton toplayan kişiye verilecek cezanın aynı ölçüde olmadığı, 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. maddesinin (f) fıkrası ile 20.maddesinin (k) fıkrasının açıkça Anayasanın 2. maddesine ve hukuk devleti ilkesine aykırı olduğu, somut norm denetimi için Anayasa Mahkemesine başvurulması gerektiği, bununla birlikle ilgili Yönetmelik hükmünün de aynı gerekçelerle iptali gerektiği ileri sürülmektedir.

DAVALININ SAVUNMASI : Davalı idare tarafından, usule ilişkin olarak, davanın süresinde açılıp açılmadığının re'sen tetkik edilmesi, süresinde açılmadığı tespit edilir ise süre aşımı yönünden reddi gerektiği; esasa ilişkin olarak, 23/12/2023 tarihinde gerçekleştirilen kontrolde davacının koruma altında olan yabani orkide (salep) bitkisini topladığının tespit edildiği ve tutanak ile kayıt altına alındığı, Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 22. maddesinin 4. fıkrası uyarınca, salep türlerinin nesillerinin tehlike altında olması nedeniyle doğadan izinsiz ve kaçak olarak toplanmalarının yasaklandığı, anılan Yönetmelik kapsamında doğal çiçek soğanlarının üç gruba ayrıldığı, birinci grupta "Türkiye’de endemik olan, nesilleri tehlike altında bulunan ve doğadan toplamak suretiyle ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları"nın yer aldığı ve salep türlerinin tamamının bu grup kapsamında olduğu, Doğal Çiçek Soğanlarının İhracat Listesi Hakkında Tebliğin 4. maddesinin 1/(a) bendi ile salepgiller familyası türlerinin yumru ve droglarının da (toz, tablet ve her türlü formda) ihracatının yasaklandığı, yine 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. maddesinin (f) bendi ile de salep soğanlarının toplanmasının yasaklanmış olduğu, doğadaki salep orkidelerinin, ülkemizin taraf olduğu Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) kapsamında yer aldığı, izinsiz ve kaçak toplama yapan kişi ve kuruluşlara 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca idari para cezaları uygulandığı, kaldı ki davacının da yabani orkide (salep) bitkisini topladığını ikrar ettiği belirtilerek, bu haliyle, dava konusu edilen Yönetmelik hükmünün ve davacı hakkında tesis edilen işlemin hukuka uygun olduğu, dolayısıyla davanın reddi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ : ... DÜŞÜNCESİ : Davaya konu Yönetmelik hükmünde ve davacıya idari para cezası verilmesine dair işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı; bakılan davanın reddi gerektiği düşünülmektedir.

DANIŞTAY SAVCISI : ... DÜŞÜNCESİ : Dava, yabani orkide (salep) bitkisi toplandığından bahisle, 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. maddesinin (f) bendi ile 20. maddesinin (k) bendi uyarınca davacıya 244.315,00-TL idari para cezası verilmesine ilişkin 15/06/2023 tarih ve 2023/04 sayılı Tarım ve Orman Bakanlığı 11. Bölge Müdürlüğü Samsun DKMP İl Şube Müdürlüğü işlemi ile 21/03/2017 tarih ve 30014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 22. maddesinin 4. fıkrasının iptali istemiyle açılmıştır. Davacının Anayasaya ve usule ilişkin aykırılık iddiası yerinde görülmemiştir. 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 9. maddesinin (f) bendinde, "Biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliliğinin sağlanması bakımından nesli tehdit veya tehlike altında olanlar ile nadir bitki ve hayvan türlerinin korunması esas olup, mevzuata aykırı biçimde ticarete konu edilmeleri yasaktır." hükmüne; 20. maddesinin (k) bendinde, bu Kanunun 9 uncu maddesinin (a) bendinde belirtilen hususlara aykırı olarak biyolojik çeşitliliği tahrip edenlere, (f) bendinde belirlenen esaslara ve yasaklamalara aykırı davrananlara idarî para cezası verilieceği hükmü yer almıştır. Doğal çiçek soğanı türlerinin korunması için tohum, soğan, yumru, rizom, korm veya diğer aksamlarının doğadan toplanması, üretilmesi, hasadı, depolanması ve ihracatına yönelik usul ve esasları düzenlemek amacıyla, 21/03/2017 tarih ve 30014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe konulan Doğal Çiçek Soğanlarının Üretimi, Doğadan Toplanması ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin, " İhracat yönünden sınıflandırılması" başlıklı 7. Maddesinde İhracat yönünden doğal çiçek soğanları, a) Türkiye’de endemik olan, nesilleri tehlike altında bulunan ve doğadan toplamak suretiyle ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları, b) Doğadan toplanması, üretimi, hasadı ve ihracatı kotaya tabi olan çiçek soğanları, c) Gerçek ve tüzel kişilerin, il/ilçe müdürlükleri kontrolünde yaptıkları üretim faaliyetleri sonucu elde edilen ve ihracatı için yeterlilik koşulu aranmayan, ihracatı üretimden serbest olan çiçek soğanları, ç) Teknik Komite kararı doğrultusunda Bakanlık il müdürlüklerinin izni ile doğadan diğer aksamları için toplanan ve ihracatı için yeterlilik koşulu aranmayan doğal çiçek soğanları. olarak ifade edilmiş, 4. fıkrasında; "Birinci fıkranın (b) bendinde belirtilen çiçek soğanlarının üretici veya firma tarafından üretilmesi için doğadan materyal toplanması, Teknik Komite kararı doğrultusunda Bakanlığın iznine tabidir." düzenlemesine, "İhracat Listesinin İlanı" başlıklı 8. maddesinde; Teknik Komite kararı ile doğadan toplanarak ihracatı yasak olan çiçek soğanlarının cins ve türleri, kotayla sınırlandırılan çiçek soğanlarının cinsleri, türleri, ihracat miktarları ve çevre ölçüleri ile ihracatı üretimden serbest olan çiçek soğanlarının cins ve türlerinin Bakanlık tarafından her yıl, yıl sonuna kadar belirleneceği düzenlemesi getirilmiş, "İdari Yaptırımlar" başlıklı 22. maddesinin iptali istenilen 4. fıkrasında; " Nesli tehdit veya tehlike altında olan veya nadir bulunan doğal çiçek soğanlarını doğadan izinsiz ve kaçak toplayan veya mevzuata aykırı biçimde ticarete konu eden kişi veya kuruluşlara, 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem yapılır.." kuralı yer almıştır. 2023 yılı için doğadan toplanarak ihracatı yasak olan çiçek soğanlarının familyalarını, cinslerini ve türlerini (...) belirlemek amacıyla 21/12/2022 tarih ve 32050 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 8. maddesine dayanılarak hazırlanan Doğal Çiçek Soğanlarının 2023 yılı İhracat Listesi Hakkında Tebliğ (Tebliğ No: 2022/55) eki Ek-1 sayılı listede Orchidaceae (Salep) türlerinin hepsi doğadan toplanmak suretiyle ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları arasında sayılmıştır. Dava konusu Yönetmelik maddesine ilişkin olarak; çevrenin korunması amacıyla Anayasa ve 2872 sayılı Çevre Kanununun yukarıda yer verilen hükümleri ile düzenlenen yükümlülük, yasak ve yaptırımlar kapsamında ve biyoçeşitliliğin korunması amacıyla doğada bulunan soğanlı bitki türlerinin korunması için çıkarılan, nesli tehdit veya tehlike altında olan veya nadir bulunan doğal çiçek soğanlarını doğadan izinsiz ve kaçak toplayan veya mevzuata aykırı biçimde ticarete konu eden kişi ve kurumlara 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem yapılmasını öngören Yönetmelik hükmünde, üst hukuk normuna ve hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Davanın davacıya idari para cezası verilmesine ilişkin kısmına gelince; Dava dosyasının incelenmesinden; Samsun İli, Kavak İlçesi, Değirmencili Mahallesi yolu üzerinde ormanlık alanda davacının izinsiz 1840 gr. salep bitkisi topladığı tespit edimesi üzerine idari para cezasının verildiği anlaşılmaktadır. Yukarıda belirtilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden, tüm Orchidaceae (Salep) türlerinin nesli tehdit veya tehlike altında olan bitkilerden olduğu, izinsiz toplanması, ticarete konu edilmesi ve ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları arasında sayıldığı, doğadan izinsiz ve kaçak toplama yapan kişilere 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem yapılacağı, bu şekilde biyolojik çeşitliliği tahrip edenlere idarî para cezası verileceği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu durumda; davacının izinsiz salep bitkisi toplaması fiilinin mevzuatta öngörülen biyolojik çeşitliliğin tahribi fiilini oluşturduğu anlaşılmakla, davacı hakkında 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca tesis edilen dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, davanın reddine karar verilmesi gerektiği, düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü: Davacı tarafından, 872 sayılı Çevre Kanununun 9. maddesinin (f) fıkrası ile 20.maddesinin (k) fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu iddia edilmiş ise de, ilgili Kanun hükümlerinin incelenip değerlendirilmesinden Anayasaya uygun düzenlemeler içerdiği sonucuna varıldığından, davacının Anayasaya aykırılık iddiası ciddi görülmemiştir.

İNCELEME VE GEREKÇE : MADDİ OLAY: Davacıya, doğada toplanması yasak olan yabani orkide (salep) bitkisini topladığından bahisle, Tarım ve Orman Bakanlığı 11. Bölge Müdürlüğü Samsun DKMP İl Şube Müdürlüğünün 15/06/2023 tarih ve 2023/4 sayılı kararı ile Çevre Kanununun 9. maddesinin (f) bendi ve aynı Kanunun 20. maddesinin (k) bendi uyarınca 244.315,00 TL idari para cezası verilmiştir. Davacı tarafından, anılan idari para cezasının ve bu cezanın dayanağı olarak gösterilen Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 22. maddesinin 4. fıkrasının iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT: Anayasanın "Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması" başlıklı 56. maddesinin 1. ve 2. fıkralarında; "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir." hükmüne yer verilmiştir. 2872 sayılı Çevre Kanununun 1. maddesinde; bu Kanunun amacının, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak olduğu belirtilmiş, "Tanımlar" başlıklı 2. maddesinde biyolojik çeşitlilik; ekosistemlerin, türlerin, genlerin ve bunlar arasındaki ilişkilerin tamamı olarak tanımlanmıştır. Aynı Kanunun "Çevrenin korunması" başlıklı 9. maddesinin (a) bendinde; doğal çevreyi oluşturan biyolojik çeşitlilik ile bu çeşitliliği barındıran ekosistemin korunmasının esas olduğu, biyolojik çeşitliliği koruma ve kullanım esaslarının, yerel yönetimlerin, üniversitelerin, sivil toplum kuruluşlarının ve ilgili diğer kuruluşların görüşleri alınmak suretiyle belirlendiği; (f) bendinde, biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliliğinin sağlanması bakımından nesli tehdit veya tehlike altında olanlar ile nadir bitki ve hayvan türlerinin korunmasının esas olup, mevzuata aykırı biçimde ticarete konu edilmelerinin yasak olduğu; 20. maddesinin (k) bendinde de, bu Kanunun 9 uncu maddesinin (a) bendinde belirtilen hususlara aykırı olarak biyolojik çeşitliliği tahrip edenlere, (...), (f) bendinde belirlenen esaslara ve yasaklamalara aykırı davrananlara 20.000 Türk Lirası (699.295 TL), ... idarî para cezası verileceği düzenlenmiştir. 21/03/2017 tarih ve 30014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 1. maddesinde, bu Yönetmeliğin amacının; doğal çiçek soğanı türlerinin korunması için tohum, soğan, yumru, rizom, korm veya diğer aksamlarının doğadan toplanması, üretilmesi, hasadı, depolanması ve ihracatına yönelik usul ve esasları düzenlemek olduğu belirtilmiş; "İhracat yönünden sınıflandırılması" başlıklı 7. maddesinin 1. fıkrasında; ihracat yönünden doğal çiçek soğanları, a) Türkiye’de endemik olan veya endemik olmadığı halde dar yayılışlı olan, nesilleri tehlike altında bulunan ve doğadan toplamak suretiyle ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları, b) Doğadan toplanması, üretimi, hasadı ve ihracatı kotaya tabi olan çiçek soğanları olarak ifade edilmiş, 4. fıkrasında; birinci fıkranın (b) bendinde belirtilen çiçek soğanlarının üretici veya firma tarafından üretilmesi için doğadan materyal toplanmasının, Teknik Komite kararı doğrultusunda Bakanlığın ve materyalin toplandığı alanın koruma durumuna göre ilgili Bakanlığın iznine tabi olduğu; "İhracat listesinin ilanı" başlıklı 8. maddesinde, Teknik Komite kararı ile; a) Doğadan toplanmak suretiyle ihracatı yasak olan çiçek soğanlarının, b) İhracatı kotaya tabi olan çiçek soğanlarının ihracat miktarları ve çevre ölçülerinin, c) İhracatı üretimden serbest olan çiçek soğanlarının Bakanlık tarafından bir sonraki yıla esas olmak üzere her yıl, yıl sonuna kadar belirleneceği, "İdari Yaptırımlar" başlıklı 22. maddesinin 4. fıkrasında da; nesli tehdit veya tehlike altında olan veya nadir bulunan doğal çiçek soğanlarını doğadan izinsiz ve kaçak toplayan veya mevzuata aykırı biçimde ticarete konu eden kişi veya kuruluşlara, 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem yapılacağı hususu kurala bağlanmıştır. Anılan Yönetmeliğin 8. maddesine dayanılarak hazırlanan Doğal Çiçek Soğanlarının 2023 yılı İhracat Listesi Hakkında Tebliğ (Tebliğ No: 2022/55) eki Ek-1 sayılı listede Orchidaceae (Salepgiller) türlerinin hepsi doğadan toplanmak suretiyle ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları arasında sayılmıştır.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME: 21/03/2017 tarih ve 30014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmeliğin 22. maddesinin 4. fıkrası yönünden; Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek hem Devlete hem de vatandaşlara Anayasanın 56. maddesi ile verilmiş bir yükümlülük olup, sağlıklı çevrenin bir göstergesi olan biyolojik çeşitlilik ile bu çeşitliliği barındıran ekosistemin korunması ve sürdürülebilirliliğinin sağlanması için nesli tehdit veya tehlike altında olanlar ile nadir bitki ve hayvan türlerinin korunması amacıyla mevzuata aykırı biçimde ticarete konu edilmelerinin yasaklanmasına ve bu yasaklara aykırı davrananlara idari para cezası uygulanmasına yönelik düzenlemelere, çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak amacıyla çıkarılan Çevre Kanunununda yer verilmiştir. Bu kapsamda 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. maddesinin (a) ve (f) bentlerinde belirtilen esas ve yasaklara aykırı davrananların idari para cezası ile cezalandırılacağı aynı Kanunun 20. maddesinin (k) fıkrası ile hüküm altına alınmıştır. Diğer taraftan, ülkemizin biyoçeşitliliğini korumak hedefi kapsamında doğada bulunan soğanlı bitki türlerinin korunması amacıyla bunların tohum, soğan ve diğer aksamlarının doğadan toplanması, üretilmesi hasadı, depolanması ve ihracatına yönelik usul ve esaslar 21/03/2017 tarih ve 30014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Doğal Çiçek Soğanlarının Doğadan Toplanması, Üretimi ve İhracatına İlişkin Yönetmelik ile düzenlenmiş, anılan Yönetmelikte, Türkiye'de endemik olan, nesilleri tehlike altında bulunan ve doğadan toplamak suretiyle ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanlarının Yönetmeliğin 8. maddesinde belirtilen hükümlere göre Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından belirleneceği, doğal çiçek soğanlarını doğadan izinsiz toplayanlar hakkında 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem tesis edileceği kurala bağlanmıştır. Bu durumda, çevrenin korunması amacıyla Anayasa ve 2872 sayılı Çevre Kanununun yukarıda yer verilen hükümleri ile düzenlenen yükümlülük, yasak ve yaptırımlar kapsamında ve biyoçeşitliliğin korunması amacıyla doğada bulunan soğanlı bitki türlerinin korunması için çıkarılan, nesli tehdit veya tehlike altında olan veya nadir bulunan doğal çiçek soğanlarını doğadan izinsiz ve kaçak toplayan veya mevzuata aykırı biçimde ticarete konu eden kişi ve kurumlara 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem yapılmasını öngören Yönetmelik hükmünde, üst hukuk normuna ve hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Dava konusu idari para cezasına gelince; Dosyanın incelenmesinden; 09/05/2023 tarihinde, yapılan ihbar üzerine Samsun ili, Değirmencili Mahallesi yolu üzerinde davacının izinsiz salep bitkisi topladığının tespit edildiği ve davacıya 244.315,00 TL idari para cezası verildiği anlaşılmaktadır. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri uyarınca, tüm Orchidaceae (Salepgiller) türlerinin nesli tehdit veya tehlike altında olan bitkilerden olduğu, izinsiz toplanması, ticarete konu edilmesi ve ihraç edilmesi yasak olan çiçek soğanları arasında sayıldığı, doğadan izinsiz ve kaçak toplama yapan kişilere 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca işlem yapılacağı, bu şekilde biyolojik çeşitliliği tahrip edenlere idarî para cezası verileceği açıktır. Bu durumda, davacının nesli tehdit veya tehlike altında olan veya nadir bulunan salep bitkisini topladığı 09/05/2023 tarihli tutanak ile tespit edilmiş olup, salep bitkisini izinsiz toplamak suretiyle biyolojik çeşitliliğin tahribi fiilini gerçekleştirdiği ve 2872 sayılı Çevre Kanununun ilgili hükümlerini ihlal ettiği anlaşıldığından, davacı adına anılan Kanunun 20. maddesinin (k) bendi uyarınca kesilen idari para cezasında hukuka aykırılık görülmemiştir.

KARAR SONUCU : Açıklanan nedenlerle; 1. DAVANIN REDDİNE, 2. Adli yardım talebinin kabulü nedeniyle tahsil edilmeyen aşağıda ayrıntısı gösterilen toplam ... TL yargılama giderinin davacıdan tahsili için ilgili idareye müzekkere yazılmasına, 3. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca Danıştay'da ilk derecede görülen davalar için belirlenen ... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine, 4. Posta giderleri avansından artan tutar varsa kararın kesinleşmesinden sonra davacıya iadesine, 5. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen otuz (30) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, 16/12/2025 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.