Ankara 3. Asliye Ticaret Mahkemesi 2023/36 E. 2024/194 K.

T.C. ANKARA 3. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ Esas-Karar No: 2023/36 Esas - 2024/194 T.C. ANKARA 3. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ TÜRK MİLLETİ ADINA GEREKÇELİ KARAR ESAS NO : 2023/36 KARAR NO : 2024/194

HAKİM : .... KATİP :...

DAVACI : ... VEKİLİ : Av. ... DAVALI :... VEKİLİ : Av. ...

DAVA : Tazminat (Eser Sözleşmesinden Kaynaklanan) DAVA TARİHİ : 13/01/2023 KARAR TARİHİ : 13/03/2024 K.YAZIM TARİHİ : 14/03/2024

Mahkememizde görülmekte olan Tazminat (Eser Sözleşmesinden Kaynaklanan) davasının yapılan açık yargılaması sonunda, DAVA:Davacılar vekili dava dilekçesinde özetle; Müvekkili ile davalı arasında ....Noterliğinin 14.03.2014 tarihli ve ... yevmiye nosu ile düzenleme şeklinde satış vaadi ve arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi akdedildiğini, sözleşme uyarınca müvekkili yüklenici sıfatıyla, ....Parselde bulunan taşınmazda inşaat yapması karşılığında yapılan inşaatın %50'sine sahip olma hakkı tanınmış;böylece davalı taşınmazın %50'sini müvekkiline devretmeyi taahhüt ettiğini, tapuya da tescil edilen ....Noterliğinin 06.04.2016 tarihli ve ... yevmiye nosu ile onaylı liste beyanında hangi bağımsız bölümlerin müvekkiline ait olduğu açıkça belirtildiğini, ... nolu dükkan vasfındaki, ... nolu konut vasfındaki ... nolu konut vasfındaki bağımsız bölümler, müvekkiline devredilmesi gereken bağımsız bölümler arasında yer aldığını, müvekkili 11.03.2014 tarihinde ....Noterliğinin ... Yevmiye Nosu ile akdedilen Düzenleme Şeklinde Satış Vaadi ve Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmesi kapsamında tüm çalışmalara başlamış, mimari proje vd. Projeleri Belediyeye onaylattığını, 24.06.2015 tarihinde Yapı Ruhsatı aldığını, ancak sözleşmeye konu arsa üzerinde devam eden hacizler ve ihtiyati tedbir kararları nedeniyle uzun süre kat irtifakı kurulamamş ve davalıdan kaynaklanan engeller nedeniyle kat irtifakı ancak 23.05.2016 tarihinde kurulabildiğini, nitekim davalıya karşı üçüncü bir şahıs tarafından .... Mahkemesinde açılan ve ... Esasında görülmekte olan davada, ..... Parsel üzerinde konulan ihtiyati tedbirin, liste beyanında davalıya düşecek şekilde devamı ve müvekkilie düşecek taşınmazlar üzerinde ihtiyati tedbir konulmaması yönünde söz konusu Mahkemenin ... göndermiş olduğu 11.04.2016 tarihli müzekkere akabinde tapuda kat irtifakı kurulabildiğini, nitekim ... Mahkemesinde açılan ve .... Esasında görülmekte olan davada da davalı, liste beyanında müvekkiline düşen bağımsız bölümler üzerindeki ihtiyati haczin kaldırılmasını bizzat talep ettiğini, inşaata başlanılmasına rağmen davalıdan kaynaklı haciz ve ihtiyati tedbir kararları nedeniyle bir yıla yakın süre kat irtifakı kurulamadığını, bu nedenle müvekkili kendisine düşen bağımsız bölümlerin satışını yapamamış, ciddi finansal sıkıntılarla boğuşmuş ve buna rağmen iyiniyetli şekilde sözleşmeyi feshetmeyerek inşaata devam ettiğini, diğer bir ifade ile müvekkili üzerinde haciz ve ihtiyati tedbir bulunan bir arsada inşaata başlamış ve devam ettiğini, yapı ruhsatının alınması ve inşaatların başlamasından yaklaşık bir yıl sonra davalıdan kaynaklı sebeplerle gecikmeli şekilde kat irtifakının kurulabilmesi nedeniyle kendisine düşen bağımsız bölümleri satamadğını, ciddi bir finansal yüke maruz kaldığını, buna rağmen inşaata devam ederek iyineyet gösterdiğini, .... 10.06 .2020 tarihli ve ... sayılı yazısından da anlaşılacağı üzere;.... Bloktan oluşan her iki inşaat da %95 seviyesinde olduğunu, herhangi bir imara aykırı yapılaşma da söz konusu değildir. İnşaatların iskan seviyesine gelmiş olması sebebiyle .... 19.11.2020 tarih ve ... Evrak numaralı yazı ile iskan başvurusunda bulunulduğunu, bu durum ... 19.11.2019 tarihli ve 51981 sayılı yazısı ile teyit edilmiştir. 27.05.2021 tarihli .... belge numaralı yapı kullanma izin belgeleri alınarak inşaat %100 oranında tamamlandığını, müvekkilinin hak ettiği ve henüz kendisine devri yapılmayan 27 adet bağımsız bölümün devredilmesi için davalıya ....noterliğinin 07.07.2020 tarihli ve ... Yevmiye Nolu İhtarnamesi gönderildiğini, davalının temsilcisi ... tarafından müvekkili şirket yetkilisi ...'e ....Noterliğinin 16.02.2018 tarihli ve ...yevmiye numarası ile ..... nolu dükkan vasfındaki bağımsız bölümlerin devrini de içeren vekaletname ve yine davalının temsilcisi ... tarafından müvekkili şirket yetkilisi ...'e ....Noterliğinin 07.09.2018 tarihli ve ... yevmiye numarası ile .... nolu konut vasfındaki taşınmazların devrini içeren Vekaletname verilmiş olsa da müvekkili, işbu bağımsız bölümlerin devri için ... başvurduğunda ... Şirketinin yönetim ve temsil değişişkliği nedeniyle elindeki vekaletname ile devir işlemlerini yapmadığın, nitekim Ticaret Sicil Gzetesinde yapılan sorgulamada 24.09.2019 tarihli 9915 sayılı Ticaret Sicil Gazetesinde yapılan ilanla davalı şirket temsil ve yönetiminin değiştiğinin görüldüğünü, davalının işbu davaya konu taşınmazlardan 7 adedinin devri için vermiş olduğu vekaletnameyi boşa çıkaran girişimleri dahi davalının kötüniyetinin tek başına ortaya koyduğunu, yine verilen bu vekaletnameler 16.02.2018 ve 07.09.2018 tarihleri itibariyle dahi müvekkilin dava konusu taşınmazlardan 7 adedine hak kazandığının davalı tarafından ikrarı manasına geldiğini, İşbu vekaletnamelerin tapu sicil müdürlüğü tarafından geçerli sayılmaması üzerine müvekkili, defalarca davalı şirket yetkilileri ... ve bizzat vekaletnameleri imzalayan ... ile temasa geçilse de whatapp uygulaması kanalıya mesajlar gönderilse de bu çabalar ne yazık ki sonuçsuz kaldığını, bu sebeplerden sonuç alınamaması üzerine; .... E sayılı dosyasında tapu iptal ve tescil davası açıldığını, dava sürecinde davalı yan ....Noterliğinin ... yevmiye numaralı 15.11.2021 tarihli vekaletnamesi ile .... ve .... numaralı bağımsız bölümlerin tapuda devri için müvekkilie yetki verilerek tapu tescili müvekkili adına gerçekleştirildiğini, bu durum ... E sayılı dosyasının 17.11.2021 tarihli 6.celsesinde kurulan ara karar ile taşınmazlar üzerindeki ihtiyati tedbirin kaldırıldığını, daha sonra davalı yan ....Noterliğinin ... yevmiye numaralı vekaletnamesi ile 19.04.2022 tarihinde müvekkiline vekalet verilerek ... numaralı bağımsız bölümlerin tapu tescili müvekkili adına gerçekleştirildiğini, .... Mahkemesinin 20.04.2022 tarihli ara kararı ile taşınmazlar üzerinde de ihtiyati tedbirlerin kaldırıldığını, ... sayılı dosyası bakımından açtığımız tapu iptal tescil davası tarafları lehine sonuçlandığını, mahkeme gerekçeli kararında da Dava konusu ... parselde bulunan ... numaralı taşınmazların tapularının iptali ile tarafımız adına tapuya tesciline, dava konusu diğer taşınmazlarla ilgili konusu kalmayan davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına, davalının açmış olduğu birleşen .... esas sayılı dosyasında rayiç kira bedeli üzerinden kira tazminatı talebinde bulunmuşsa da bu talep de reddedildiğini, yine birleşen ... esas sayılı davada, davacı arsa sahibi davalı yükleniciye açmış olduğu sözleşmenin ileriye yönelik feshinin tespiti ve el atmanın önlenmesi davası açmış olmakla sözleşmenin feshi ve el atmanın önlenmesi taleplerinin de reddine karar verildiğini, işbu dosyada da davalı şirket birleşen dosyalarındaki davalarını kaybetmiş asıl davada açtığımız tapu iptal ve tescili davasında mahkeme müvekkili şirketi haklı bularak dosya kapsamındaki taşınmazların tesciline karar verdiğini, müvekkili üstlenmiş olduğu işi, davalının önce arsa üzerindeki hacizleri 2 yıl 1 ay süresi boyunca kaldıramamasına, sonra da gelinen seviye itibariyle müvekkilie devretmesi gerektiği taşınmazları devretmeyerek sözleşmeye aykırı davranmasına (bu durumlar işin süresini durduran sebeplerdir) rağmen tamamen bitirdiğini, müvekkili, ..... Bloktan oluşan inşaat için yapı kullanma izin belgesini 27.05.2021 tarihinde aldığını, Yapı kullanma izin belgesinin geç alınmasının nedeni ise inşaatların bitirilmemiş olması değil, karşı tarafın yapı seviyelerine göre müvekkiline vermesi gereken satış yetkilerini vermemesi nedeniyle müvekkilinin ekonomik zorluğa düşmesi olduğunu, müvekkili, ... Prim borcunu tüm ekonomik dar boğaza rağmen yatırıp 01.03.2021 tarihinde ilişiksizlik belgesi alabildiğini, ... 10.06.2020 tarihli ve ... sayılı yazısından da anlaşılacağı üzere, (o tarih itibariyle) ... Bloktan oluşan her iki inşaat da %95 seviyesinde olduğunu, herhangi bir imara aykırı yapılaşma da söz konusu olmadığını, inşaatların iskan seviyesine gelmiş olması sebebiyle .... 19.11.2019 tarih ve ... Evrak numaralı yazı ile iskan başvurusunda bulunduğunu, bu durumun ... 19.11.2019 tarihli ve 51981 sayılı yazısı ile teyid edildiğini, Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliğinin Hizmet bedeli taksitlerini düzenleyen 27 inci maddesi inşat seviyelerinin hangi kriterlerden oluştuğuna yer verdiğini, buna göre; taraflarınca Arabulucuk kurumuna başvuru yapıldığını, anlaşamama ile sonuçlandığını, arz ve izah edilen mahkemenin re'sen gözeteceği hususlar çerçevesinde .... Parselde bulunan taşınmazların 14.03.2014 tarihli ....Noterliğinin ... Yevmiye Nosu ile akdedilen Düzenleme Şeklinde Satış Vaadi ve Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmesi hükümleri gereğince davalının; ....Noterliğinin ... yevmiye numaralı 15.11.2021 tarihli devir içerikli vekaletnamesi ile ... numaralı taşınmazların ve yine ....Noterliğinin ... yevmiye numaralı devir içerikli vekaletnamesi ile 19.04.2022 tarihinde müvekkilie vekalet verilerek ... numaralı bağımsız bölümlerin sözleşme hükümleri gereğince; ... numaralı taşınmazların inşaatın %95 tamamlandığı 31.12.2018 tarihinden ... mahkemesinin taşınmazlar üzerinde ihtiyati tedbiri kaldırdığı 17.11.2021 tarihine kadar oluşmuş kira kaybının avans faizi ile ödenmesini ... taşınmazların sözleşme gereği inşaatın %100 tamamlandığı 27.05.2021 tarihinden başlayarak ... E sayılı dosyasında taşınmazlar üzerinde ihtiyati tedbiri kaldırdığı 20.04.2022 tarihine kadar oluştuğunu, kira kaybının avans faizi ile birlikte ödenmesini, emsal ve rayiç kiraları bilmedikleri için keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde tespit edilecek kira kaybı tazminatının fazlaya ilişkin tüm hakları saklı kalmak kaydıyla şimdilik 100.000 TL (yüzbintürklirası) nın işleyecek avans faizi ile birlikte taraflarına ödenmesini, yargılama gideri ve vekalet ücretinin karşı tarafa yükletilmesini talep ve dava etmiştir. CEVAP: Davalı vekili cevap dilekçesinde özetle;Söz konusu alacağın zamanaşımına uğradığını, zamanaşımı itirazında bulunduklarını, zamanaşımı nedeniyle davanın reddi gerektiğini, öncelikle davacının kira tazminatı alacağı talebi hukuki dayanaktan yoksun olduğunu, öncelikle, yüklenicinin sözleşme kapsamında üstelenmiş olduğu işini sözleşme süresi içerisinde edimini ifa etmediğini, yüklenici zaten mütemerrit olduğundan, müvekkilinin temerrüde düşmüş olması hukuken mümkün olmadığını, dolayısıyla, yüklenici temerrütte iken müvekkilinin de aynı zamanda temerrüde düşmüş olması hukuken mümkün olmadığını, arsa sahibi müvekkili şirket ile davacı yüklenici firma arasında, mülkiyeti müvekkiline ait .... parselde yer alan gayrimenkul üzerinde inşaat yapmak üzere .... Noterliğinin 14.03.2014 tarih ve ... yevmiye numaralı Düzenleme Şeklinde Satış vaadi ve Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmesi imzalandığını, sözleşmeye göre; taraflar arasında %50-%50 oranlı paylaşım kararlaştırılmış ve yüklenici işi sözleşme tarihinden itibaren 30 aylık sürede tamamlayarak teslim etmeyi kabul ve taahhüt ettiğini, ancak dosya kapsamıyla sabit olduğu üzere, yüklenici işi süresinde bitirerek teslimi gerçekleştirmediğini, iş bu geç teslimden sözleşmenin bu zamana kadar bitirilmemiş olması sebebi ile müvekkili şirket davacı tarafından mağdur edildiğini, müvekkili rayiç kira bedeli davaları ile karşı karşıya kaldığını, sözleşmede gecikme halinde kira bedeli ödeneceğine ilişkin hüküm olmadığını, davacı yüklenici işini sözleşmede belirlenen sürelerde sözleşmede belirlenmiş kademelere ulaştırmış olmadığından, yani yüklenici zaten mütemerrit olduğundan, müvekkilin temerrüde düşmüş olması hukuken mümkün olmadığını, inşaat seviyeleriyle de sabittir ki; yüklenicinin, kademeli devir talep hakkının doğması için, sözleşmede belirlenmiş inşaat aşamalarını gerçekleştirmiş olması, sözleşme süresi içerisinde ve temerrüde düşmeksizin edimini ifa etmesinin şart olduğunu, dolayısıyla, yüklenici temerrütte iken müvekkilinin de aynı zamanda temerrüde düşmüş olması hukuken mümkün olmadığını, sözleşme süresi dolduktan sonra, yani yüklenici temerrütte iken inşaat seviyesinin yükseldiği, niza yargıya taşındıktan sonra edimin cezalı olarak tamamlandığı ve iskan alındığının da tartışmasız olduğunu, bu durumda, yerel mahkemenin gerekçesinin tam aksine, sözleşme süresi içerisinde edimini ifa etmediğinden temerrütte olan yüklenicinin kademeli devir hakkının doğmadığı yerleşik ... içtihatlarıyla sabit olduğunu, eser sözleşmelerinde yüklenicinin ücretinin, işin bitiminde doğacağı da tartışmasız olduğunu, görüldüğü üzere, yüklenicinin sözleşmedeki kademeli devir hakkı, ancak sözleşme süresi içerisinde doğabilmekte, ancak bu halde arsa malikinin kademeli tapu devir yükümlülüğü ortaya çıktığını, davacı tarafça seviyeye uygun olarak satış yetkisi talebinde bulunulmadığını, temerrüt koşulu gerçekleşmediğini, davayı kabul anlamına gelmemekle birlikte davacı tarafça Yapı Denetim raporlarına göre 2015-2016-2017-2018 yılları sonu itibari ile inşaatın geldiği seviyeye uygun olarak devretmesi gereken .... numaralı bağımsız bölümler yönünden 31.12.2018 tarihinden teslim tarihlerine kadar oluşacak kira kayıplarının tahsili talep edildiğini, ancak gelinen seviyelerde müteahhide sözleşme gereği kaç adet dairenin tesliminin gerektiği ve kaç adet dairenin devrinin gerçekleştirildiğini, gerçekleştirilmeyen daireler yönünden müteahhidin arsa sahibini temerrüde düşürüp düşürmediği konularında somut ve denetime elverişli bir rapor tanzim edilerek hüküm kurulması gerektiğini, arsa payı Karşılığı İnşaat Sözleşmelerinde teamüller gereği müteahhit payına düşen bağımsız bölümleri kendi üzerine almamakta (mükerrer tapu masrafı çıkmaması adına) müşteri bularak satması halinde arsa sahibinden satış yetkisi istediğini, iş bu hususta sözleşmede de satış yetkisi verileceğine ilişkin hüküm konulduğunu, müvekkili, sözleşme süresi içerisinde yüklenicinin şifahi olarak her tapu devir talebinde, sözleşmeye göre inşaat seviyesine ulaşıp ulaşmadığını kontrol ederek haketmiş olduğu bağımsız bölümlerin devrini yaptığını, yüklenicinin müvekkil şirkete gönderdiği ve müvekkili temerrüde düşüren tek bir yazılı bildirimi dahi yoktur. İş bu sebeple müvekkilinin dava dilekçesinde bahsedildiği üzere 2018 yılında temerrüte düştüğüne ilişkin hiçbir belge bulunmadığını, her ne kadar gecikmeden kaynaklı kira tazminatı talep edilse de, yüklenici firma, inşaatın sözleşmede belirlenmiş seviyeye geldiğini ve yine sözleşmede belirlenmiş oranda/miktarda bağımsız bölümü hakettiğini müvekkiline ihbar etmediğini, bağımsız bölüm devrinin yapılması talepli ihtar göndermediğini, ifa sırasına riayet etmeyen davacının kira tazminatı talep etmesinin mümkün olmadığını, asıl gecikmeden kaynaklı olarak müvekkili şirketin zarar ettiğini, iş bu zararlardan da davalı şirketin sorumlu tutulması gerektiğinden ve davacı tarafından müvekkil aleyhine haksız davalar açıldığından dolayı müvekkili de yasal hakkını kullandığını, taraflarınca .... E. sayılı gecikmeden kaynaklı kira bedeli talepli alacak davası açılmış ve davacının açtığı .... E. Sayılı dosyasında birleştirildiğini, davayı açtıklarında eksik olan inşaatın eksikliklerinin hızla giderildiğini, keşif incelemesinde davacının belirlediği tek dairenin görülmesi ile yetinildiğini, başka dairelerin de gezilmesi ve objektif bir rapor alınması yönündeki taleplerimiz reddedildiğini, öyle ki, davacı tarafından yargılama sürecinde iş bitirilerek iskan izni alındığını, müvekkilince davacıya düşen daireler parça parça devredildiğini, kalan iki adet daire müvekkilinin zararlarının teminatı olarak hapis hakkı kapsamında elde tutulmuş ancak mahkemece dairelerin davacıya devrine ilişkin hüküm kurulduğunu, taraflarınca kanun yoluna başvurulmuş olup dosya halen istinaf incelemesinde olduğunu, işbu dosyanın bekletici mesele yapılmasına, izah edilen nedenler doğrultusunda; .... Mahkemesinin dosyasının bekletici mesele yapılmasını, dava konusu alacak da zamanaşımı uğramış olduğundan süresi içerisinde açılmayan davanın öncelikle zamanaşımı nedeniyle reddine, nihayetinde haksız ve hukuka aykırı olarak açılan davanın esastan reddine, yargılama giderleri ve vekalet ücretini karşı tarafa yükletilmesine karar verilmesini talep etmiştir. DELİLLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE GEREKÇE: Davadaki uyuşmazlık; .... Parselde bulunan taşınmazların 14.03.2014 tarihli ....Noterliğinin ... Yevmiye Nosu ile akdedilen Düzenleme Şeklinde Satış Vaadi ve Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmesi hükümleri gereğince davalının; bağımsız bölümlerin sözleşme hükümleri gereğince; .... numaralı taşınmazların inşaatın %95 tamamlandığı 31.12.2018 tarihinden .... Mahkemesinin taşınmazlar üzerinde ihtiyati tedbiri kaldırdığı 17.11.2021 tarihine kadar oluşmuş kira kaybının avans faizi ile ödenmesini ... taşınmazların sözleşme gereği inşaatın %100 tamamlandığı 27.05.2021 tarihinden başlayarak .... E sayılı dosyasında taşınmazlar üzerinde ihtiyati tedbiri kaldırdığı 20.04.2022 tarihine kadar oluşmuş kira kaybının avans faizi ile birlikte ödenmesini talep ettiği, taraflar arasında sözleşme olup olmadığı, devir olup olmadığı, varsa devirlerin sözleşmeye uygun olup olmadığı, kira kaybı tazminatının doğup doğmadığı, doğmuş ise miktarına ve tahsili konularında toplanmaktadır. Davacı vekili Av. .... 12/03/2024 tarihinde Mahkememize UYAP üzerinden elektronik imzalı olarak göndermiş olduğu dilekçesinde; Mahkeme dosyasında tarafların aralarında anlaşmış olduklarından davadan feragat ettiklerini, yargılama gideri ve vekalet ücreti taleplerinin olmadığını bildirerek davadan feragat taleplerinin kabulü ile işbu beyanları doğrultusunda karar verilmesini talep etmiştir. Davalı vekilinin 13/03/2024 tarihli dilekçesinde: Feragate bir diyecekleri olmadığını, yargılama gideri ve vekalet ücreti talepleri olmadığını bildirmiştir. Davacı vekilinin dosyada mevcut usulüne uygun .... Noterliğince düzenlenmiş vekaletnamesinde davadan veya kanun yollarından feragat yetkisinin olduğu görülmüştür. Tüm dosya kapsamı, davacının vaki feragati birlikte değerlendirildiğinde;HMK'nun 307. maddesi uyarınca davadan feragat; davacının, talep sonucundan kısmen ve tamamen vazgeçmesi olup aynı yasanın 311. maddesi gereği kesin hüküm gibi hukuki sonuç doğurur. Bu nedenlerle, HMK 307 ve devamı maddeleri gereğince davanın feragat nedeniyle reddine karar vermek gerekmiş ve aşağıdaki şekilde hüküm kurulmuştur. HÜKÜM: Yukarıda açıklanan gerekçelerle; DAVANIN FERAGAT NEDENİYLE REDDİNE, Alınması gereken 427,60 TL harçtan peşin alınan 1.707,75TL harcın mahsubu ile fazla alınan 1.280,15TL harcın talep halinde ve karar kesinleştiğinde davacı tarafa iadesine, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu 18/A-14. maddesi uyarınca ve Arabuluculuk Kanunu Yönetmeliği Tarife hükümleri uyarınca .... bütçesinden ödenen 3.120,00-TL arabuluculuk ücretinin davacıdan alınarak hazineye gelir kaydına, Davacının yaptığı yargılama giderlerinin üzerinde bırakılmasına, Talep bulunmadığından davalı lehine vekalet ücreti takdirine yer olmadığına, HMK 333. maddesi uyarınca taraflarca yatırılan gider avansından kullanılmayan kısmının karar kesinleştiğinde ilgili tarafa iadesine, Dair; Tarafların yokluğunda, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 2 haftalık sürede verilecek dilekçe ile .... Bölge Adliye Mahkemesinde istinaf yolu açık olmak üzere verilen karar açıkça okunup, usulen anlatıldı.13/03/2024

Katip .... ¸[e-imzalıdır]

Hakim .... ¸[e-imzalıdır]