Madde 4 — Tanımlar ve kısaltmalar

MADDE 4 – (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) Akarsu: Bir havzanın tabii olarak drenajını sağlayan dere, çay, ırmak oluşumlarının genel adını,

b) Akarsu ıslahları: Akarsulardaki tersip bendi, ıslah sekisi, taban kuşağı, mahmuz, brit, şüt, duvar, sedde, taş tahkimat, rip-rap, gabyon şilte, pere kaplama, prefabrik kaplama, endüstriyel kaplama ve endüstriyel donatı ile canlı iksa ve benzeri yapı ve tedbirler veya kombinasyonlarıyla yatak plan profil ve enkesit düzenlemelerinin yapılması veya tabii yatakta onarıcı ve koruyucu tedbirlerin bütününü,

c) Bağlama: Bir açık kanal veya akarsu üzerinde, su akımını ayarlayarak suyun bir kısmını veya tamamını iletim hattına yönlendiren, sürüntü maddesi ile yüzen cisimlerin hareketlerini düzenleyen, regülatör olarak da adlandırılan yapıları,

ç) Baz akım: Yatak içerisinde her daim akan minimum su miktarını,

d) Brit: Sediment hareketi olmayan ya da sediment hareketinin problem oluşturacak düzeyde olmadığı, ancak oyulma problemleri olan tabii ve suni mecralarda eğimi düşürerek oyulmaları önlemek, yatak tabanını korumak için yapılan kaplama, taş, kaya tesisler ve kıyı duvarlarının korunması amacıyla inşa edilen alçak enine yapıları,

e) Debi: Bir akarsuyun herhangi bir enkesitinden birim zamanda geçen suyun hacmini,

f) Deniz dalga etkisi: Akarsuların denize mansaplandığı yerlerde, deniz dalgalarının akarsu yatağındaki eğime bağlı olarak yatak içinde belirli mesafede, akarsudaki su hızına engel teşkil edecek ve suyun kabarmasına sebep olacak şekilde tesir göstermesini,

g) Denize çıkış yapısı: Akarsuyun deniz ile birleştiği yerde, deniz içerisinde, mansap şartının düzenlenmesi, denize birleştiği yerde rüsubat birikiminin önlenmesi ve benzeri maksatlar ile teşkil edilen yapıları,

ğ) Derivasyon: Kuruda çalışma için bir akarsu yatağının, tünel, kanal ve benzeri yapı ve usuller ile inşaat süresince geçici olarak değiştirilmesini,

h) Dipsavak:  Sel kapanı rezervuarında toplanan suları dengeleyerek ölçülü miktarda mansaba aktaran ve akarsu tabanına yakın bir seviyede teşkil edilen yapıyı,

ı) Dolusavak: Sel kapanlarında yapı ile kontrol edilmesi planlanan taşkın debisinin üzerindeki akımlarda, gövde arkasında toplanan suyun gövde üzerinden aşmasını önlemek amacıyla söz konusu fazla suları gövdeye zarar vermeden mansabındaki akarsu yatağına emniyetle aktarılmasını sağlayan yapıları; ıslah sekisi, tersip bendi ve bağlamalarda ise suların yamaçlara zarar vermeden yapı gövdesi üzerinden emniyetli bir şekilde aktığı kesimi,

i) DSİ: Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünü,

j) Frekans analizi: Hidrolojik olaylarla ilgili geçmiş kayıtların geleceğe yönelik olasılıklar açısından yorumlanmasını,

k) Geçirgen tersip bendi: Diğer tersip bentlerinden farklı olarak, istenilen çapta rüsubatın yapı rezervuarında tutulmasına veya istenilen çapta rüsubatın mansaba geçişine imkan sağlayan, feyezanlar sonrasında düzenli olarak temizlenmesi gereken enine yapıları,

l) Hava payı (Hp): Sel kapanlarındaki hava payı hariç olmak üzere, dere ıslahı ile köprü ve menfezlerin projelendirilmesinde, proje debisine karşılık gelen su yüksekliği üzerinde öngörülemeyen durumlar için güvenlik amacıyla, projenin özelliğine göre belirlenen ilave yüksekliği,

m) Islah sekisi: Akarsularda taban eğiminin düşürülerek suyun hızının, dolayısıyla sürükleme gücünün azaltılması suretiyle mecralardaki oyuntuları önlemek için dere eksenine dik olarak inşa edilen, sel derelerinde tabanın korunması, göçüntülü ve heyelanlı kıyıların ve yamaç eteklerinin desteklenmesi, sediment taşınımının azaltılması ya da taşınan fazla sedimentin uygun yerlerde depolanması amacıyla yapılan tek ya da bir dizi yapıyı,

n) İşletme ve bakım yolu: Tabii ve ıslahlı akarsularda, şev üstünden veya taşkın kontrol tesisinden itibaren tek veya her iki sahilde devamlılığı olan ve en az altı metre genişliğinde bırakılması gereken yolu,

o) Kılavuz kanal: Devamlı akışı olan akarsuların ihtiyaç duyulan kısımlarında, taşkın kontrol tesisinin kapasitesinde bir kayba sebep olmayacak şekilde en az baz akımı geçirecek kapasitede yapılan kanalı,

ö) Köprü: Akarsu yatakları üzerinde geçişi sağlamak üzere inşa edilen; gözlerinden herhangi birinin mesnet eksenleri arasındaki açıklığı, köprü ekseni boyunca on metre ve daha büyük olan yapıları (Kemer köprülerde açıklık ölçüsü için kemer sathının en alçak seviyesindeki dik serbest açıklık esas alınır),

p) Kret: Baraj, gölet ve sel kapanlarının tepe noktası veya savak, dolusavak gibi yapılar üzerinden suyun aktığı noktayı,

r) Menfez: Bir dolgu altından, basınçlı veya hava basıncı altında su geçirmeye yarayan geçiş yapısı olup bir metreden on metre açıklığa kadar olan (On metre hariç), genel olarak kuru dere yatakları üzerinde yapılan sanat yapılarını,

s) Meskun mahal: İl, ilçe, kasaba, köy, mezra gibi insanların sürekli veya geçici olarak bulundukları; yol, su, elektrik, ulaşım, kanalizasyon, çevre aydınlatması gibi kamu hizmetlerinden istifade ettikleri toplu hayat alanları ve bu alanların bitiminden itibaren beş yüz metre mesafedeki alanları,

ş) Muhtemel maksimum feyezan: En büyük yağış ve maksimum yüzey akışı oluşturacak bütün faktörlerin bir araya gelmesiyle oluşabilecek en büyük taşkını,

t) Mücavir alan: İmar mevzuatı bakımından belediyelerin kontrol ve mesuliyeti altına verilmiş olan alanları,

u) Oyulma derinliği: Hidrolik sebeplerle akarsu yatağında meydana gelen taban oyulmasının derinliğini,

ü) Pürüzlülük katsayısı: Bir mecra veya yatak içindeki akımın ortalama hızını hesaplamak için su akımındaki enerji kayıplarına sebep olan temas yüzeyinin pürüzlülüğünü ifade eden katsayıyı,

v) Rekreasyon alanları: Şehrin açık ve yeşil alan ihtiyacı başta olmak üzere, şehir içinde ve çevresinde günü birlik kullanıma yönelik ve imar planı kararı ile belirlenmiş; eğlence, dinlenme, piknik ihtiyaçlarının karşılanabileceği kullanımlar ile her tür sportif faaliyetlerin yer alabileceği alanları,

y) Sedde: Taşkın sularına karşı koruyucu tedbir maksadı ile bir akarsu boyunca inşa edilmiş olan suni dolguyu,

z) Sediment (rüsubat): Oluştuğu yerden çökeldiği yere kadar suda asılı halde veya tabanda sürüntü maddesi olarak su tarafından taşınan katı maddeleri,

aa) Sel: Şiddetli yağışların ardından yan derelerden ani olarak gelen ve fazla miktarda sediment taşıyan su kitlesini,

bb) Sel kapanı: Taşkın sularını rezervuarda geçici olarak depolayarak, belirli bir zamanda oluşan taşkın akımını daha uzun bir zamana yayarak öteleyen ve bu sayede mansaptaki emniyetli yatak kapasitesi kadar çıkış debisi sağlayan alçak barajları,

cc) Taban kuşağı: Tabii akarsu yatakları içinde malzeme hareketinin durmadığı ve mansaba intikalinin devam ettiği durumlarda, akarsularda belirli bir denge eğimi oluşturarak hareket eden malzemeyi durdurmak, önceki yıllarda birikmiş sedimentin oyularak mansaba taşınmasını önlemek ve bu sedimenti yerinde tutarak kıyı oyulmaları ve yatak kesitlerinde oyulmaları önleyip, geniş yataklarda düzenli bir akım sağlamak amacıyla inşa edilen enine yapıları,

çç) Talveg: Akarsu yatağının en alçak kısmını takip eden, genel olarak yatağın en derin kısmını izleyen çizgiyi,

dd) Taşkın: Bir akarsuyun muhtelif sebeplerle yatağından taşarak çevresindeki arazilere, yerleşim yerlerine, alt yapı tesislerine ve canlılara zarar vermek sureti ile tesir bölgesinde normal sosyo-ekonomik faaliyeti kesintiye uğratacak ölçüde bir akış büyüklüğü oluşturmasını,

ee) Taşkın kontrol tesisi: Akarsuların geçtiği güzergahın özelliğine göre, hidrolik kriterler dahilinde farklı taşkın tekerrür debilerinde taşkın kontrolü sağlayan yapıları,

ff) Taşkın tehlike haritası: Farklı taşkın tekerrür debilerindeki su hızı ve su yüksekliği kullanılarak yapılan ve taşkın alanındaki tehlikeyi gösteren haritaları,

gg) Taşkın risk haritası: İlgili debiye göre taşkının olumsuz etkilerinin, taşkından etkilenmesi muhtemel nüfusun, ekonomik faaliyetin/faaliyetlerin cinsinin, kirliliğe sebep olabilecek tesislerin ve etkilenmesi muhtemel korunan alanların gösterildiği haritayı,

ğğ) Taşkın yönetim planı: Taşkın tehlike ve taşkın risk haritalarına dayanan, taşkın riski altında olan alanlarda riskin yönetilmesi için uygun hedefleri ve bu hedeflere ulaşılması için alınması gereken önlemleri içeren planları,

hh) Tersip bendi: Fazla miktarda sediment taşıyan ve bundan dolayı mansapta çeşitli problemlere sebep olan akarsularda, yağış havzasından kaynaklanan sedimentin mansaba taşınmadan mecrada depolanması maksadıyla akarsu yataklarında inşa edilen enine yapıları,

ıı) Yatak düzenlemesi: Mahmuz, brit, şüt, duvar, sedde, taş tahkimat, rip-rap, gabyon şilte, pere kaplama, prefabrik kaplama, endüstriyel kaplama ve endüstriyel donatı ile canlı iksa ve benzeri yapı ve tedbirler veya kombinasyonlarıyla yatak plan profil ve enkesit düzenlemelerinin yapılması veya tabii yatakta onarıcı ve koruyucu tedbirlerin alınmasını,

ifade eder.

(2) Bu Yönetmelikte geçen diğer ifade ve kısaltmalar ilgili mevzuattaki anlam ve kapsama sahiptir.

 

İKİNCİ BÖLÜM

Islah, Taşkın ve Rüsubat Kontrol Yapılarında Proje Debisi Hesap ve Seçim Kriterleri, Temel Hidrolik Tasarım Kriterleri ile Akarsu Yataklarında Islah Kesitinin Boyutlandırılması

 

Proje debisinin hesaplanması